Be yourself; Everyone else is already taken.
— Oscar Wilde.
This is the first post on my new blog. I’m just getting this new blog going, so stay tuned for more. Subscribe below to get notified when I post new updates.
Տիգրան Հայրապետյանի հոդվածների վերլուծություն
1. Հայ-Թուրքական հարաբերություններ
Հայրապետյանի հոդվածներում Հայ-Թուրքական հարաբերությունների համատեքստը դիտարկվում էր որպես կարևորագույն թեմա։ Նրա վերլուծությունները կանխատեսում էին, որ Թուրքիայի կողմից իրականացվող քաղաքականությունն ու նրա արտաքին շահերը միշտ էլ կունենան ազդեցություն Հայաստանի ապագայի վրա։ Հայրապետյանի քաղաքական վերլուծությունները անընդհատ դիմադրողականություն են ցույց տալիս՝ համոզմունքից, որ Հայաստանի պատմական իրավունքները և ազգային ինքնությունը միշտ էլ լինելու են այս հարաբերությունների կենտրոնում։ Նա նաև ուշադրություն էր դարձնում տարածաշրջանային տնտեսական և ռազմավարական խնդիրներին, որոնք կազդեն այդ հարաբերությունների զարգացման վրա։
2. Արցախյան հիմնախնդիր
Հայաստանի և Ղարաբաղի խնդիրները, որպես հիմնական արտաքին քաղաքական հարցեր, նույնպես առկա են նրա վերլուծություններում։ Հայրապետյանը խորությամբ անդրադարձել է Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցին՝ առաջարկելով տարբեր ռազմավարություններ և շեշտադրելով, որ Արցախի հարցի լուծումը պահանջում է հետևողականություն և հստակ քաղաքականություն։ Այդ հարցը խառնվում էր միջազգային դիվանագիտության և Հայաստանի ներքին քաղաքականության մեջ։ Հայրապետյանի գրառումներում հաճախ հնչում էին մտահոգություններ նաև Թուրքիայի և Ադրբեջանի ագրեսիվ քաղաքականության վերաբերյալ։
3. Հայաստանի ներքին կայունությունը
Բացի արտաքին խնդիրներից, Հայրապետյանը նաև շոշափել է Հայաստանի ներքին քաղաքական իրավիճակը, ու հատկապես խորապես վերլուծել է այն փաստը, թե ինչպես կարող են ներքին կայունության խոչընդոտները խոչընդոտել երկրի զարգացմանը։ Նա բախվել է նաև Հայաստանի քաղաքական էլիտաների միջև ներքաղաքական վեճերին և դրանց ազդեցությանը երկրի բարգավաճման վրա։ Մինչդեռ, Հայրապետյանի կանխատեսումները հաճախ անդրադառնում էին արտաքին և ներքին կայունության կարևորությանը, նշելով, որ Հայաստանի երկարաժամկետ հաջողությունը կախված կլինի նրանից, թե որքանով կմիանան քաղաքական ուժերը երկրի բարեփոխումների նպատակին։
4. Տնտեսական քաղաքականություն
Հայրապետյանը նաև կարևորել է տնտեսական քաղաքականության հանգամանքը՝ ընդգծելով, որ Հայաստանի տնտեսությունը պետք է զարգանա այնպիսի ռազմավարությամբ, որն ապահովի երկրի կայունություն և նվազեցնի արտաքին ազդակների բացասական հետևանքները։ Նա հաճախ անդրադառնում էր այն հարցին, թե ինչու Հայաստանի տնտեսությունը չէր կարող զարգանալ առանց համապատասխան արտաքին կապերի և շուկաների հետ համագործակցության։
5. Վերլուծական ընդհանրություններ ու ուժեղ կողմեր
Հայրապետյանի հոդվածների ընդհանուր մերձեցումը կենտրոնանում է հարցերի մանրամասն վերլուծության վրա։ Նրա վերլուծությունները աչքի են ընկնում խորությամբ և հստակությամբ, երբեմն կանխատեսելով իրադարձությունների ընթացքը և շեշտելով, որ Հայաստանի քաղաքականությունը պետք է լինի լուրջ, հաշվարկված և ինքնուրույն։ Նա նաև հատուկ ուշադրություն էր դարձնում ազգային ինքնության պահպանմանը և միջազգային մանիպուլյացիաների նկատմամբ զգոնությանը։
Ընդհանուր եզրակացություն
Տիգրան Հայրապետյանի աշխատանքները կարևոր նշանակություն ունեն ոչ միայն 1990-ականների, այլ նաև այսօր։ Նրա վերլուծությունները պարզեցին այն հիմնախնդիրները, որոնք մինչ այժմ շարունակում են հանդիսանալ մարտահրավերներ Հայաստանի համար՝ սկսած Արցախյան խնդրից մինչև տնտեսական քաղաքականություն։ Հայրապետյանը նախազգուշացրեց այն տենդենցների մասին, որոնք պետք է արտացոլվեին երկրի արտաքին և ներքին քաղաքականության մեջ, ինչը այսօր էլ է կարևոր։
Որպես գործիչ, ով մահացել է երիտասարդ տարիքում՝ 1999-ին, նա թողեց մեծ ժառանգություն, որը դեռևս քննարկվում է։ Այս աշխատանքները չեն կորցրել իրենց актуալությունը նաև այսօր, երբ Հայաստանը շարունակում է բախվել բազմաթիվ արտաքին ու ներքին մարտահրավերների։
Եթե կան որոշակի հատվածներ, որոնք ցանկանում եք վերլուծել ավելի խորությամբ, ասել եմ՝ կարող ենք միասին քննարկել:
Habit
Habits are actions we do regularly, often without thinking. They can be good or bad, and they have a big impact on our daily lives. Good habits help us become better and more productive. For example, waking up early, exercising, reading, and keeping a daily schedule can improve both our physical and mental health. These habits help us stay organized and achieve our goals. On the other hand, bad habits can make life harder. Procrastinating, spending too much time on social media, or skipping meals can create stress and stop us from reaching our full potential. Building good habits takes time and effort. It often starts with small changes, like setting reminders or creating routines. The more we repeat an action, the easier it becomes. In the end, our habits shape who we are. That’s why it’s important to recognize both the good and bad ones and work towards becoming the best version of ourselves.
The Power of Habits
Have you ever wondered why some people seem to achieve their goals effortlessly while others struggle? The answer often lies in their habits. A habit is a routine or behavior that is repeated regularly and tends to occur subconsciously. Research suggests that nearly 40% of our daily actions are based on habits rather than conscious decisions.
Good habits can help us become more productive, healthier, and happier. For example, reading every day can improve knowledge and critical thinking skills, while exercising regularly benefits both physical and mental health. On the other hand, bad habits, such as procrastination or an unhealthy diet, can prevent us from reaching our full potential.
The key to changing habits is understanding how they are formed. Psychologists describe a habit loop consisting of three stages: cue, routine, and reward. The cue triggers the behavior, the routine is the action itself, and the reward reinforces the habit. For instance, if someone eats chocolate whenever they feel stressed, the cue is stress, the routine is eating chocolate, and the reward is the temporary relief they feel.
To break a bad habit, one must identify its cue and replace the routine with a healthier alternative while maintaining a satisfying reward. For example, instead of eating chocolate when stressed, a person could go for a short walk or practice deep breathing.
Creating positive habits requires patience and consistency. Many experts believe that it takes at least 21 days to develop a new habit, though this can vary from person to person. The most important thing is to stay motivated and remind yourself of the benefits that the new habit will bring.
Questions:
1. According to the text, what percentage of daily actions are based on habits?
40% of daily actions are based on habits.
2. What are some examples of good and bad habits mentioned in the text?
Examples of good habits mentioned are reading every day and exercising regularly. Bad habits include procrastination and an unhealthy diet.
3. Describe the three stages of the habit loop.
Cue: The trigger that starts the behavior.
Routine: The behavior or action itself.
Reward: The positive feeling or outcome that reinforces the habit.
4. Why do people often struggle to break bad habits?
People often struggle to break bad habits because the reward makes the habit feel good, so the brain wants to repeat the behavior, even if it’s unhealthy.
5. How can someone replace a bad habit with a healthier one?
6. How long does it usually take to develop a new habit?
It usually takes at least 21 days to develop a new habit, though this can differ from person to person.
7. In your opinion, what is the most challenging part of forming a new habit?
In my opinion, the most challenging part of forming a new habit is staying consistent, it’s easy to start, but hard to keep going every day until it feels automatic.
Քերականական աշխատանք
Լրացրու տառերը և կետադրիր։
Երկինքը տեղ֊տեղ ծածկված էր թուխպերով։ Սառը քամին անգթորեն ծեծում էր քսանամյա երիտասարդի կուրծքն ու արևախանձ դեմքը։ Նա պատշգամբի բազրիքին կռթնած նայում էր գյուղի կողմը։ Լուռ ու մութ էր գյուղը, չկար ոչ մի ճրագ, ոչ մի ձայն։ Միայն ներքևի զառիվայրից թույլ կաղկանձ էր լսվում, կարծես մրսում էր մի լքված, մոռացված շուն։ Մեկ էլ հեռվից կարելի էր ունկնդրել գետի խուլ վշշոցը։ Ջրաղացի առաջ մի փոքրիկ կրակ պեծին էր տալիս։
«Երանի դրանց», – մտածեց երիտասարդը, – «մինչև լույս զրույց կանեն»։
Սարի հետևից լուսինը պռունկը հանեց։ Երիտասարդն իջավ սանդուղքով։ Շունը մոտեցավ նրան, փաթաթվեց նրա ոտքերին՝ մեղմորեն քսվելով անդրավարտիքի փողքերին։
Չամբար, Չամբար, – փաղաքշական ձայնով ասաց նա։
Շունը վազեց դարպասի կողմը, մի քանի անգամ հաչեց, ապա էլի հետ վազեց։
2. Մեծատառերը թող այնտեղ, որտեղ դրանք հարկավոր են․
ՄԵԾ ՀԱՅՔԻ ԱՅՐԱՐԱՏ ՆԱՀԱՆԳԻ ԱՐՇԱՐՈՒՆԻՔ ԳԱՎԱՌՈՒՄ՝ ԱՅՆՏԵՂ, ՈՒՐ ՄԱՅՐ ԱՐԱՔՍԸ ԵՎ ԱԽՈՒՐՅԱՆԸ ԽԱՌՆՎՈՒՄ ԵՆ ԻՐԱՐ ԵՎ ԿԱԶՄՈՒՄ ՄԻ ՀԱՐԹ ԹԵՐԱԿՂԶԻ, ՄԵԾԱԶԴԵՑԻԿ ՆԱԽԱՐԱՐՆԵՐԻՑ ՄԵԿԻ ԱՊԱՐԱՆՔՆ ԷՐ։
Մեծ Հայք Այրարատ նահանգի Արշարունիք Գավառում`այնտեղ, ուր մայր Արաքսը եվ Ախուրյանը խառնվում են իրար և կազմում մի հարթ թերակղզի, մեծաջդեցիկ նախարարներից մեկի ապարանքն էր
3․ Գրիր ածականից կազմված տասը հատուկ անուն։
4․ Բացիր հապավումները․
ՄԱԿ, ԱՊՀ, ՀԷԿ, ՋԵԿ, ԲՈՒՀ, ՆԳՆ, ՀՀ, ՌԴ, ԱԳՆ։
ՄԱԿ – Միջազգային ազգերի կազմակերպություն
ԱՊՀ – Անկախ Պետությունների Համագործակցություն
ՀԷԿ – Հիդրոէլեկտրակայան
ՋԵԿ – Ջերմաէլեկտրակայան
ԲՈՒՀ – Բարձրագույն ուսումնական հաստատություն
ՆԳՆ – Ներքին գործերի նախարարություն
ՀՀ – Հայաստանի Հանրապետություն
ՌԴ – Ռուսաստանի Դաշնություն
ԱԳՆ – Արտաքին գործերի նախարարություն
5․ Ընդգծիր այն բառերը որոնցում կա ց- նախածանցը․
Ցայսօր, ցպահանջ, ցամաք,ցայգ, ցարդ, ցնցոտի, ցնցուղ, ցտեսություն, ցողաթաթախ, ցին, ցմահ, ցավագար, ցուցամատ, ցցվել, ցերեկ։
****************************************************************************************
Նախադասության գլխավոր անդամներ, ստորոգյալ։ Ընդգծել ենթակաները, դուրս գրել ստորոգյալները, նշել պարզ են, թե բաղադրյալ։
Վայրի վարազի պես էր անտառապահ Պանինը։ Մի հրեշ էր նա անտառապետի տարազով, կոկարդով գլխարկը գլխին։ Անտառում հանկարծ կերևար, փայտահատի կողքին կկանգներ, կնայեր, թե ինչպես նա արագ կացնահար է անում ծառը։ Մեկ էլ, թաքստոցից դուրս կգար, կմռնչար այնպես, որ արջերն էլ էին քնից զարթնում և որջերում մռռում։ Լեղապատառ փայտահատին մնում էր կամ փախչել, կամ օձի պես ծռմռատել Պանինի մտրակի հարվածների տակ։
Պանինը որսորդ Էր։ Վեց շուն ուներ, մեկը մյուսից կատաղի։ Շների հետ որսի էր գնում Մթնաձորի խորքերը։ Ձմռան լուսնյակ գիշերներին, երբ վախից ոչ ոք չէր մոտենում Մթնաձորին, Պանինի շներն անտառի բացատում արջի հետ էին կոխ կենում, կամ հալածում էին խրտնած պախրային։
Պանինը վազում էր շների հետևից, հրճվանքից ճչում։ Գիշերվա որսը նրա համար հարազատ տարերք էր։
Առավոտը բացվում էր, ձյունի վրա արյան շիթեր էին երևում, այստեղ-այնտեղ խառնիխուռն հետքեր, խեղդված գայլի դիակ, կոտրատած ճղներ։ Մի փչակի մոտ նստում էր Պանինը, մինչև շները որսի միսն ուտեն։
Նա սպանած և ոչ մի կենդանու ձեռք չէր տալիս և շներին կշտացնելուց հետո վերադառնում էր տուն։ Եթե ճանապարհին տեսներ մեկին գողացած փայտը շալակին, Պանինի շները պիտի հարձակվեին նրա վրա, հալածեին, մինչև քափ-քրտինքի մեջ կորած, արյունլվա մարդը կարողանար մի տեղ պատսպարան գտնել։
*****************************************************************************************
Ուղղակի խոսքի վերածումը անուղղակի խոսքի
Ուրիշի ուղղակի խոսքը անուղղակի խոսքի վերածելիս կատարվում են մի շարք փոփոխություններ, այդ փոփոխություններն են`
1) Խոսքի մեջ եղած հեղինակի խոսքը, որ դիրքում էլ լինի, գալիս է նախադասության սկիզբ:
2) Հեղինակի խոսքին հաջորդում են որ, թե շաղկապները:
3) Ուղղակի խոսքի մեջ եղած կոչականը կարող է գլխավոր նախադասության մեջ դառնալ լրացում:
4) Եթե ուղղակի խոսքի մեջ հեղինակի խոսքում գործողություն կատարողները երրորդ դեմքով դրված անձեր են, ապա ուղակի խոսքի մեջ եղած ես, իմ, ինձ, ինձնից, ինձնով (մենք, մեր, մեզնից, մեզնով) դերանուններին փոխարինում են երրորդ դեմքի ինքը, իր, իրենից, իրենով դերանուները, իսկ դու, դուք դերանուններինփոխարինում են երրորդ դեմքի նա, նրանք դերաննուները:
5) Ուրիշի ուղղակի խոսքի մեջ եղած ձայնարկությունները, վերաբերականները անուղղակի խոսքում դուրս են ընկնում:
Վահան Տերյան «Հոգևոր Հայաստան»
Հայաստանի վիճակն այսօր զբաղեցնում է ոչ միայն հայերին, այլեւ օտարներին: Հայկական հարցը նորից վիճաբանությունների առարկա է դարձել, նորից ամբողջապես կլանել է հայ հասարակության բոլոր խավերի լարված ուշադրությունը, միեւնույն ժամանակ քննության առարկա է դարձել օտար, մանավանդ ռուս մամուլի մեջ: Ամեն մի հայ ներկա տագնապալի ու աղետավոր ժամին բնականաբար ջանում է թափանցել մշուշոտ ու անհայտ ապագայի խորքը՝ իր հիվանդագին տարակուսանքների լուծումը որոնելով: Այո՛, հիվանդագին են այդ մտորումները, պետք է խոստովանել, չնայած ընդհանուր ոգեւորությանը: Հայության համար չափազանց կարեւոր, կյանքի եւ մահու խնդրի բնավորություն ստացած այդ տարաբախտ հարցն իրերի ներկա դասավորությամբ դրված է հրապարակի վրա իր ամբողջ ծանրությամբ՝ անթիվ հույսերի, ցնորքների, մտահոգությունների, գուշակությունների եւ դատողությունների ժխոր ստեղծելով:
Բավական է թռուցիկ մի ակնարկ նետել մեր ազգի մերձակա պատմության վրա, որպեսզի համոզվես, թե որքա՜ն կարեւոր ու վճռական դեր է հատկացրել մեր մտավորականությունն այդ չարաբախտ խնդրին: Բավական է թերթել մեր գրականության լավագույն ներկայացուցիչների երկերը՝ համոզվելու համար, թե ի՛նչ նշանակություն է ստացել այդ հարցը մեր կյանքում, որպիսի անմոռանալի ոգեւորությունների, զոհաբերումների, որպիսի ծանր հիասթափումների ու լքումի աղբյուր է եղել մեր ոչ միայն մտավորականության, այլ նաեւ ժողովրդի ամենալայն խավերի համար: Արդեն թվում է, որ եթե անգամ այդ Հայաստան կոչված դժբախտ երկրում ոչ մի հայ չմնա, մենք դարձյալ պիտի այրվենք նույն իղձերով, նույն ցավագին, մեզ համար մի տեսակ կրոնական գունավորում ստացած այդ խնդրով:
Այդ հարցի այս կամ այն լուծման ծանր տարակուսանքներով եւ ոսկե երազներով սերունդներ են կրթվել, այդ հարցի շուրջը պտտվող գրականությամբ սնվել են սերունդներ: Հայության համար մի ցավոտ ցնորք է դարձել այդ «Հայաստանը», մի ավետյաց երկիր, դյութական մի անուն:
Բնական է դրա համար, որ մենք անկարող ենք այդ խնդրի մասին սառնասիրտ խոսել, հանգիստ մտածել: Ավելին կասեմ, մեզ մի տեսակ սրբապղծություն է թվում, երբ մարդիկ մեր ազգի՝ տարիներով ու տասնյակ տարիներով փայփայած գաղափարին մոտենում են սառը մտքով, անտարբեր գիտնականի ոճով: Մենք ուզում ենք ճչալ, որովհետեւ երբ ցավ ես զգում, խոհեմ լինել չես ուզում. մենք ուզում ենք աղաղակել, որովհետեւ երբ սիրելին տանջվում է, խոհեմության խորհուրդներն անզոր են, իսկ այդ աղաղակի ապարդյուն լինելու մասին չեն մտածում: Օտարներն անգամ վարակվել են հաճախ եւ վարակվում են մեր օրերում մեր այդ հիվանդագին զգացումներով եւ սառը դատողի եւ տրամաբանորեն մտածողի փոխարեն՝ դառնում են մասնակից այդ տարերային բաղձանքներին:
Թվում է, թե ո՛չ դիվանագիտական խուճուճ հարաբերությունները, ո՛չ տնտեսական-հասարակական անսասան օրենքները, ո՛չ բնական անկարելիությունը չեն կարող դեմ կանգնել այդ միահոգի, միահամուռ ու բորբոքուն տենչանքին, այդ տարերային հեղեղի բնույթ կրող, ճակատագրական դրոշմով կնքված ընթացքին:
Այդ հոսանքի լոզունգը բացարձակ ու վճռական է, նրա դրոշակի վրա գրված է՝ «դեպի Հայաստան»:
Ինչպես էլ լինի, ինչ գնով էլ լինի, ինչ հետեւանք էլ ունենա՝ միեւնույն է -«դեպի Հայաստան»: «Հայաստանը պետք է ազատվի». անդրդվելի մի պնդում է սա, որի հանդեպ ոչ մի ուժ չի կարող կանգնել, որին ոչ մի արգելք չի կարող կասեցնել:
Եվ հասկանալի է դա:
Չէ՞ որ ամեն մի հայ մտավորականի, ոչ միայն մտավորականի, այլեւ ամեն մի հայ մարդու համար այդ հարցը սրբազան մի ավանդ է դարձել, նվիրական մի տվայտանք, ամեն մի հայ մարդու առջեւ ծառացել է իր եղերական, արյունաներկ պատկերով:
Մի՞թե կարող ենք սառնասիրտ լինել մենք, երբ այժմ դրված է այդ հարցը, երբ կանգնած ենք նրա այս կամ այն լուծման հանդեպ:
Մի՞թե իրավունք ունենք մենք տարակուսելու կամ տատանվելու. պետք է հավատալ, պետք է հուսալ լիասիրտ, պետք է տենչալ սրտի բոլոր զորությամբ եւ մեր բոլոր կարողությամբ ձգտել, որ այժմ վերջնական կերպով լուծվի այդ արյունլվիկ հարցը:
Սակայն դրանով չի վերջանում մեր անելիքը. դա միայն նախադուռն է մեր ապագա հայրենաշեն, ազգակառույց գործի…
Բ
Մեր մտավորականության մեջ մի խոշոր ու այժմ իշխող հոսանք մշակել է մի տեսակետ, ըստ որի թուրքահայ խնդրի լուծման հետ է կապված հայության ամբողջ ապագայի հարցը: Ճիշտ է՝ կան որոշ վերապահումներ, սակայն ներկա դեպքում նրանք կարեւոր չեն, էական դեր չեն կատարում:
Այդ հասարակական հոսանքի թեորիան գրեթե համատարած ու իշխող է հանդիսանում մեր երկրում. այդպես է եղել գրեթե միշտ, չնայած արտաքին խանգարիչ զորություններին, չնայած ներքին՝ մեր երկրում ծագած հակամարտ հասարակական հոսանքներին: Այդ ուղղությունը այսպես թե այնպես գրավել է մեր ոչ միայն միջին հասարակական խավերի համակրությունը, այլեւ ներքին՝ ժողովրդական, դեմոկրատ դասերի համակրությունն ու գործակցությունը: Ներկա դեպքում ինձ հետաքրքրողն այդ ուղղության թեորիաների մանրամասները չեն, ոչ էլ նրանց մտածողության ամբողջական կոնցեպցիան: Ինձ զբաղեցնողն այժմ միայն մի հիմնական կետ է, որ շատ կարեւոր դեր է կատարում նրանց ամբողջ հասարակական աշխարհայացքի նկատմամբ: Հայություն եւ Հայաստան ասելով՝ այդ ուղղության ներկայացուցիչները գրեթե միշտ թուրքահայությունն են ըմբռնում եւ Թուրքաց Հայաստանը:
Մտածողության այդ ձեւը շատ բնորոշ արտահայտություն էր գտել դեռ անցյալ տարի կարդացված մի դասախոսության մեջ, որ վերաբերում էր հայ գրականությանը, եւ մի այլ դասախոսության մեջ, որ վերաբերում էր հայ կուլտուրայի ապագային: Այդտեղ շատ պարզ ցոլանում էր այն գերագույն հավատը, որ տածում էին դասախոսները դեպի թուրքահայերի կուլտուրական վճռական դերը հայության կյանքում: Հայության գլխավոր կուլտուրական կենտրոնը ներկայանում է, ըստ այդ տեսակետի, Էրզրումը, Վանը, Մուշը, մի խոսքով՝ Թուրքաց Հայաստանի կենտրոնները:
Ընդհանուր առմամբ՝ դասախոսները լավատեսությամբ էին տոգորված հայության կուլտուրական ապագայի վերաբերմամբ: Սակայն, երբ ես կարդացի լրագրում այդ դասախոսությունների բովանդակությունը, չտոգորվեցի նույն լավատեսությամբ, որովհետեւ նրանց լավատեսությունը հիմնված էր թուրքահայ խնդրի լուծման վրա եւ այն հավատի վրա, որ տածում էին նրանք դեպի թուրքահայերի կուլտուրական ապագան, մինչդեռ ինձ զբաղեցնում էր ամբողջ հայության կուլտուրական ապագայի խնդիրը:
Մինչդեռ ինձ համար միանգամայն անընդունելի էր այդ կոնցեպցիան՝ ոչ միայն իբրեւ մտածողություն, այլեւ իբրեւ զգացողություն: Բայց դա կարեւոր չէ, որովհետեւ ուղիղ թե սխալ՝ վերը հիշածս իդեոլոգիայի ներկայացուցիչներն այնուամենայնիվ ունեին իրենց առջեւ մի ուղեցույց աստղ՝ հայության ապագան, որ ինձ համար էլ կենսական ու կարեւոր, այժմեական ու հրատապ էր թվում, ինչպես թվում է եւ այժմ: Դրա համար ես հասկանում եմ, երբ այդ ուղղության մարդիկ զայրույթ են զգում կարդալով այն հոդվածները, որոնց հեղինակները մտահոգվում են թուրքահայերի եւ առհասարակ հայերիֆիզիկական գոյությունը ապահովելու մասին: Ո՛չ, ասում են նրանք, հարցը հայության ֆիզիկականի մասին չէ, այլ նրա ամբողջ ապագայի, նրա կուլտուրական ստացվածքների, նրա հոգեկան ինքնության մասին: Պետք է միջանկյալ նկատեմ, որ հայ ժողովրդի ֆիզիկական ապահովության մասին խոսողները, իհարկե, պակաս չեն շահագրգռված հայության կուլտուրական եւ հոգեկան ստացվածքների վերաբերմամբ, միայն այս անգամ եւս տարբերությունն այլ տեղ պետք է որոնել: Բանն այն է, որ ֆիզիկականի մասին մտահոգվողներն այնպիսի գերագույն ու վճռական հույսեր չունեն ներկայիս հայության ապագայի նկատմամբ, ինչ հույսեր անտարակույս տածում են նրանք, որոնք ամբողջ հայության ապագայի հարցը կապում են թուրքահայերի հետ:
Չընծայելով թուրքահայությանն այդպիսի վճռական դեր, այնուամենայնիվ, բնականաբար, ամեն մի հայ պիտի շահագրգռված լինի թուրքահայերի ազատագրումով, ինչ ձեւով էլ լինի այդ ազատագրումը: Ուրեմն պարզ է, որ հակադրություն չկա այստեղ, այլ ընդհակառակը՝ համադրություն կա, քանի որ ֆիզիկականի մասին հոգացողները եւս հայության ապագայի խնդրով են զբաղված: Ուրեմն էական խնդիրը մեկ է՝ հայության կուլտուրայի ապագայի ապահովումը: Վերը հիշածս ուղղության մարդիկ ազգի այդ կուլտուրական ապագայի հարցի լուծումը որոնում են թուրքահայկական հարցի լուծման սահմաններում:
Գ
Սակայն կա մի ավելի տարօրինակ թյուրիմացություն: Դա հայ բուրժուազիայի եւ մանավանդ բուրժուական ինտելիգենցիայի բռնած դիրքն է: Այսպես թե այնպես՝ վերը հիշածս ուղղության իդեոլոգները (որոնց օտար չեն որոշ դեմոկրատական սկզբունքներ ու համակրություններ) հանուն ազգային ապագայի ուզում են հայության ճակատագիրը միանգամից լուծել, մի հարվածով կտրել այդ գորդյան հանգույցը, մի հերոսական ճիգով վերջ դնել ծանր ու տարտամ վիճակին. հայ բուրժուական ինտելիգենցիան, ինչպես եւ հայ բուրժուազիան չգիտես՝ ի՛նչ են կամենում:
Ազգային ինտելիգենցիան պարզ կերպով առաջադրել է ազգային կուլտուրական ապագայի հեռանկարը: Բուրժուական ինտելիգենցիան, որ սովորաբար հարում է քաղաքական լիբերալ ուղղություններին, այս դեպքում մի տարօրինակ համերաշխություն է ցույց տալիս ազգային մտավորականներին: Այն ազգայիններին, որոնցից դեռ երեկ այնպիսի ահաբեկ սրտով ու անկեղծ դժգոհությամբ հրաժարվում էր: Այժմ մի զարմանալի մետամորֆոզ է կատարվել: Ես ասացի, որ ազգային ինտելիգենցիան ունի իր որոշ հեռանկարը, որոշ նպատակը (որի ներքին պարունակությունը գուցե եւ պարզ չի պատկերացնում). իսկ ի՞նչ նպատակով, ի՞նչ հեռանկարով է ղեկավարվում հայ բուրժուական ինտելիգենցիան:
Ի՞նչ է կամենում նա «Հայաստան» ասելով: Ի՞նչ է նշանակում այդ բառը նրա շուրթերին:
Եթե ենթադրելու լինենք նույն «ազգի կուլտուրական ապագան», պետք է ենթադրենք այդ բուրժուական ինտելիգենցիայի մեջ որոշ ազգային կուլտուրական գունավորում, ազգային կուլտուրական որոշ գաղափարներ, որոշ ձգտում, մինչդեռ ամենից առաջ եւ վճռական կերպով փաստերը ժխտում են մի այսպիսի ազգային ոգու գոյությունը մեր բուրժուական ինտելիգենցիայի ծոցում:
Ընդհակառակը, ինչպես հայ բուրժուազիան, այնպես եւ նրան մշտապես հարազատ, ավելի լավ է ասել՝ հոգեհարազատ հայազգի ինտելիգենցիան իր ամենախոշոր ու ամենագործոն մասով ապազգայնացած է:
Դա մի անժխտելի փաստ է:
Նրա՝ այդ ինտելիգենցիայի համար բնավ գոյություն չունի հայ կուլտուրա ասածդ: Նա միանգամայն անտեղյակ է այդ կուլտուրայի գլխավոր գործոններին – լեզվին, գրականությանը, արվեստին – այն ամենին, ինչ մի ազգի կուլտուրան բնորոշող հատկանիշներն են կազմում:
Նա ոչ միայն անտեղյակ է, այլ կամք անգամ չունի տեղյակ լինելու, ավելին կասեմ, արհամարհում է այդ ամենը:
Ամեն անգամ, երբ դրա եւ նման հարցերի մասին խոսք է բացվում, մեր ինտելիգենցիայի որոշ մասը մատնանիշ է անում այն, որ մենք «փոքր ազգ ենք», երեւի ենթադրելով, որ բոլոր «փոքր» ազգերի ինտելիգենցիան այդպես կլինի… Սակայն, իհարկե, դա սխալ է:
Ո՛չ լեհ, ո՛չ ֆինն, ո՛չ մալոռուս, ո՛չ նույնիսկ վրացի ինտելիգենցիան այդպես չէ:
Ուրեմն ի՞նչ է այդ բուրժուական, ապազգայնացած ինտելիգենցիայի բաղձանքը Հայաստանի վերաբերմամբ:
Դեռ սրանից մի երկու տարի առաջ ես մի անգամ զրույց ունեցա մի այդպիսի հայ ինտելիգենտի հետ (թեպետ դեռ ոչ բոլորովին ապազգայնացած, սակայն այն ինտելիգենտներից մեկի, որոնք ոչ մի արժեք չեն տալիս ազգային կուլտուրային):
Երբ ես հարցրի նրան, թե ի՞նչ է վերջապես նրա բաղձանքը, ինչո՞ւ է այդպես ջերմ ցանկանում, որ «Հայաստանն ազատվի» (Բալկանյան պատերազմի սկզբին էր տեղի ունենում զրույցը), վերջապես՝ մի՞թե, հարցրի ես, ձեր բաղձանքն այն է, որ տեսնեք հայ ոստիկան հայկական համազգեստով… նա անհամբեր կերպով եւ կտրուկ ասաց.
— Այո՛, հայ ոստիկան, հայկական համազգեստով…
Հետո ավելացրեց դրա վրա եւ այն ամենը, ինչ անհրաժեշտ կերպով կապված է այդ հայ ոստիկանի գոյության հետ…
Սակայն ես ոչ մի խոսք չլսեցի հայ կուլտուրայի մասին. հայ արվեստի, գրականության, հայ գիտության… վերջապես հայ ժողովրդի մասին, որի համար (նկատենք թռուցիկ կերպով գոնե) բոլորովին միեւնույն է, թե ո՛ր ազգից է եւ ի՛նչ համազգեստ ունի հագին այն ոստիկանը, որն իրենից կաշառք է պահանջում կամ որն իրեն ծեծում է…
Այսպես ահա, այդ հայ բուրժուական ինտելիգենցիան, որ ժխտում է մեր ժողովրդի լեզուն, որ արհամարհում է մեր գրականությունն ու մամուլը (ամենաեռանդուն կերպով ձգտելով ավելի ու ավելի ցած գցել նրանց ու փոխարինել մի այլ մամուլով, որի համար ոչ մի միջոց չի խնայում), ահա այդ ինտելիգենցիան այսօր տոգորվել է մի անասելի ոգեւորությամբ, մի չտեսնված ազգասիրությամբ: Նա եւս իր լոզունգը դարձրել է «Հայաստանը»…
Եվ այդ մարդիկ այսօր ամենից բարձր են ճչում Հայաստանի մասին՝ միեւնույն ժամանակ ինքնակոչ կերպով ստանձնելով ազգի ներկայացուցչության իրավունքը:
Նրանք են, որ պիտի հայության պաշտպան կանգնեն, հայության բերանը լինեն:
Ստացվում է մի սքանչելի պատկեր. հայության բերանը հայերեն չի խոսում, հայության շուրթերը հայերեն բառեր չեն կարող արտասանել:
Հնարավո՞ր է մի այդպիսի պատկեր այլ «փոքր» ազգերի մեջ. հնարավո՞ր է, որ մի լեհ ինտելիգենտ կամ բուրժուա, մանավանդ լեհ ազգի ներկայացուցիչը լինելու հավակնություն ունեցող մի բուրժուա, ինտելիգենտ, իշխան՝ լեհերեն չիմանա:
Ինչպե՞ս, մի Վիլեզոլսկի կամ մի Զամոյսկի չիմանա լեհերե՞ն, մի Դմովսկի կամ Պատոցկի չիմանա Լեհաստանի հեռավոր եւ մերձակա պատմությու՞նը, նրա գրականությու՞նը, չսիրի նրա նկարչությու՞նը, երաժշտությու՞նը, թատրո՞նը, այն հոգեւոր երկերը, որ կենդանություն են տալիս մարմնավոր, նյութական Լեհաստանին:
Ո՛չ, այդպիսի բան չի կարող պատահել երբեք, դա անհնար է որեւէ լեհի համար:
Լեհի համար չեն կարող գոյություն ունենալ արգելքներ ու խոչընդոտներ՝ իր լեզուն, իր հայրենիքը, իր հոգեւոր հայրենիքը ճանաչելու ցանկության հանդեպ:
Ասում եմ այդ նրա համար, որ մեզանում շարունակ այդ երգն են երգում… Պայմաննե՜ր… Ներեցե՛ք, նույն պայմանները չեն խանգարում ահա լեհերին ու մալոռուսներին իրենց լեզուն, իրենց գրականությունը, իրենց պատմությունն ու իրենց արվեստը սիրելու եւ ճանաչելու:
Սրանից մի քանի տարի առաջ իմ ընկերներց մեկը պատմում էր, որ մի լեհ ուսանող մաթեմատիկոս քննություններին պատրաստվում էր լեհական դասագրքերով: Դա Մոսկվայում էր, Մոսկվայի համալսարանի ուսանող էր լեհը:
Կասեք՝ ուրեմն կան լեհերեն դասագրքեր եւ, ըստ երեւույթին, ավելի լավ դասագրքեր (այդպես էր վկայում եւ այն լեհ ուսանողը), որ գերադասվում են ռուսականներին:
Այո, բայց այդ դասագրքերն էլ ստեղծել է նույն լեհը… չնայած «պայմաններին», որոնց վրա միշտ մատնանիշ են անում մեր ազգային բուրժուաներն ու բուրժուական ինտելիգենտները: Իհարկե, երբ ասում եմ ճանաչել, գիտենալ, սիրել մայրենի գրականությունը, արվեստը, լեզուն, դա չի նշանակում գոհանալ նրա ներկա դրությամբ, այլ հենց ընդհակառակը. եթե լիներ այդ սերը, նրա ներկան այդքան ողորմելի չէր լինի եւ ապագան՝ այդքա՜ն անհույս ու անհավատալի:
Մեզանում շարունակ մատնանիշ են անում գրականության, արվեստի, մամուլի, դպրոցի անկյալ վիճակը եւ դրանով արդարացնում իրենց անտարբերությունը դեպի այդ ամենը:
Զարմանալի բան. ի՞նչ եք տվել, պետք է հարցնել այսօրվա այդ բուրժուա-ինտելիգենտ ազգասեր դարձած հայերին, ի՞նչ եք տվել եւ ի՞նչ եք պահանջում: Երբ մի հայ մարդ կամենում է ռուսերեն թերթ հրատարակել, նա շատ պարզ գիտակցում է, որ դրա համար հարկավոր է հարյուր հազարների գումար, իսկ երբ նույն մարդը կամենում է բարերարել հայ թերթը, նա մեծահոգորեն նվիրում է հինգ-տասը հազար եւ իսկույն պահանջ դնում, որ այդ թերթը հավասար լինի ռուս թերթերին:
Ահա այդ հայ բուրժուա-ինտելիգենտն ամեն անգամ, երբ խոսք է բացվում գրականության մասին, աչքերը հյուսիս է դարձնում. այնտե՜ղ, տեսնու՞մ եք, գրականություն կա, որովհետեւ մեծ ազգ է, գրքերը տարածվում են, գրականությունը օգտավետ, շահավետ զբաղմունք է…
Այլ կերպ չի կարող դատել նա, ում համար ամենից համոզեցուցիչ փաստը ոսկու շլացնող փայլն է…
Մինչդեռ նա կարող է իմանալ նախ, որ ռուս գրականությունը դիվիդենտներից չէ՝ որ ծաղկել է, որ ռուս գրականությունը, արվեստը սիրող հասարակություն կա, շատ սակավաթիվ, այո, շատ սակավաթիվ,որովհետեւ այն գրողները, որոնց մասին լսել է հայ բուրժուա-ինտելիգենտը, բացառություն են կազմում, եւ եթե նրանց գրական գործունեությունը շահավետ է նրանց համար, դա դեռ չի նշանակում, որ բոլոր ռուս գրողները, կամ լավագույն ռուս գրողները միշտ ոսկու փայլով շլացած են ստեղծագործում… Մի Տյուտչեւ, մի Դոստոեւսկի պիտի տասնյակ տարիներ սպասեին, որպեսզի նրանց գնահատեր հասարակությունը: Ուրեմն Տյուտչեւը վա՞տ գրող է: Ուրեմն, եթե Տյուտչեւի գրքերը չէին տարածվում (իրավ, այդպես էլ էր, եւ է այժմ էլ), նա հարկավոր չէ՞ր ռուս գրականությանը…
Այսպիսի մի դատողություն անհնար է, անըմբռնելի է եվրոպացի, ռուս, լեհ ինտելիգենտի համար:
Ահա այսօր այդ մարդիկ խոսում են «Հայաստանի» մասին:
Բայց դեռ մինչեւ օրս չի հավաքված այն չնչին գումարը, որով պիտի կանգնեցնեին Խ. Աբովյանի արձանը Երեւանում: Մի՞թե Արարատյան դաշտը Հայաստան չէ, եւ նրա ոգին՝ Աբովյանը, այդ Հայաստանի ամենալուսեղեն մի բեկորը չէ: Որպիսի՞ Հայաստան եք ուզում կառուցել դուք, որ չեք ուզում ճանաչել այդ հոգեղեն Հայաստանը:
Ի՞նչ եք որոնում դուք Հայաստանում, եթե արհամարհում եք այն, ինչ հոգին եւ սիրտն է նրա…
Ինչպե՞ս հավատամ ես ձեր այդ հանկարծակի, դյութական մի գավազանի շարժումով ծնված ազգասիրությանը:
Դուք, որ ինքնակոչ հյուրեր եք այսօրվա արյունալի հանդեսում, մի՞թե չեք զգում ձեր դրության տարօրինակությունը, անհարմարությունը:
Դուք, որ հարսանյաց հյուր եք միշտ եւ երբեք ազնիվ աշխատանքի եւ սրտակեղեք ցավի հետ լինել չկամեցաք մեզանում:
Դուք, որ ժառանգ եք դարձել մեր հայրենիքի եւ երբեք չեք գնահատել նրա հոգեղեն ավանդը: Բայց կանցնի այս արյունալի հանդեսը, որի մեջ դուք ինքնակամ եւ ինքնակոչ թամադա եք դարձել, եւ կգա նորից տաժանելի ու չարքաշ աշխատանքի առօրեականը, եւ դուք, եկվորներ, նորից կփախչեք այնտեղ, ուր ձեր որկորն ավելի կուշտ է, ուր ձեր որջն՝ ավելի տաք…
Մինչեւ անգամ այսօրվա ձեր արածների համար դուք պատասխանատվությունը կնետեք նույն ձեր այսօր այդքա՜ն սիրեցյալ հայրենիքի չարքաշ ու դժբախտ, քաղցած ու հուսախաբ զավակների վրա…
Եվ դարձյալ Հայրենիքի, Հոգեւոր Հայաստանի կառուցման ծանր ու վշտալի, բայց ազնիվ աշխատանքը կվերցնեն իրենց վրա նրանք, ում դուք չեք ճանաչել երբեք, չեք ուզում ճանաչել այսօր եւ չեք կամենա ճանաչել առավել եւս վաղը: Անուններ տալու կարիք չկա, ձեր սրտին ոչինչ չեն ասի այդ անունները:
Իսկ ձեր անուննե՞րը: Դա էլ կարեւոր չէ, մանավանդ որ Nomina odiosa sunt! (անուններն ատելի, անցանկալի են – խմբ.):
Դ
Իսկ ինչ վերաբերում է այն ազգային ինտելիգենտին, որին զայրացրել է հայ ժողովրդի ֆիզիկական գոյության վրա մտածողների մտորումը, մենք կարծում ենք այժմ նրա համար պարզ պիտի լինի, որ մենք մտահոգվում ենք այդ ֆիզիկական գոյության մասին ոչ լոկ մարդասիրական զգացմունքներից դրդված, այլեւ որոշ ազգային տեսակետ ունենալով: Մենք չէինք կամենա, որ մեր ժողովուրդը ոտնատակ գնար այս շփոթ օրերում, որ նա զոհ լիներ սխալ գաղափարախոսության, սխալ ըմբռնված ազգային իդեալի եւ վերջը հուսահատության ու հիասթափության գիրկն ընկներ:
Մենք թերահավատ ենք դեպի այդ՝ մի հարվածով, մի թեկուզ հերոսական ճիգով ստեղծվելիք Հայաստանը: Մեր խորին համոզումով, որքան եւ կարեւոր ու խոշոր լինի այսօրվա այդ հերոսական ճիգը, այնուամենայնիվ նա չէ, որ պիտի որոշի, վճռի հայության ապագայի վիճակը, ստեղծի այն Հայաստանը, որ մեզ համար բաղձալի է: Այդ Հայաստանը մենք վերը կոչեցինք Հոգեւոր Հայաստան:
Եվ ահա, այսօրվա ճիգերի ու ջանքերի մեջ անգամ մենք չպիտի մոռանանք, որ մեր առաջ կա դեռ մի խոշոր ու վսեմ աշխատանք, գուցե ոչ այնքան շլացնող ու փայլուն իր արտաքինով, սակայն իմաստալից եւ վեհ՝ իր ներքին բովանդակությամբ:
Հայության հավաքում կամ հայության կազմակերպում գաղափարական իմաստով – ահա՛ ինչ եմ հասկանում ես Հոգեւոր Հայաստան ասելով: Դա այն կուլտուրան է, այն կուլտուրապես կազմակերպված ժողովուրդն է, որի գալուն մենք կուզեինք հավատալ:
Ընթերցողը կարող է, սակայն, ենթադրել, որ իմ բաղձանքը լոկ կուլտուրական աշխատանքն է, որով ես առաջարկում եմ զբաղվել: Այո՛, եթե կուզեք, այդպես, միայն եթե այդ խաղաղ կուլտուրայի առաջընթացքը խանգարող հանգամանքներ չլինեն:
Քանի որ կան այդ արտաքին արգելքները, բնականաբար մեր ուշքը միշտ պիտի դարձած լինի նրանց վրա: Ես միանգամայն համաձայն եմ Դ.Անանունի հետ, որ մեր ինտելիգենցիայի գլխավոր մեղքերց մեկը նրա ապոլիտիցիզմն է:
Դրանից է բխում այն, որ մեր ազգայնական ինտելիգենցիան մեկուսացման մեջ է որոնում հայության փրկությունը, առանձնության մեջ է կամենում կառուցել ազգային ապագան: Ահա այդտեղից է ծագում նրածխականությունը, որ ես էլ շեշտել եմ մի անգամ եւ որին հակադրել եմքաղաքացիությունը:
Քանի որ կլինեն այդ արտաքին խոչընդոտները, բնականաբար իբր քաղաքացիներ՝ մենք պետք է մաքառենք նրանց դեմ:
Սակայն, բացի այդ, կա եւ ներքին կամքի խնդիր: Ազգը միայն արտաքին ուժերի զորությամբ, իրերի արհեստական դասավորությամբ չի ստեղծվում, այլեւ իր անդամների ներքին մտավոր-հոգեկան կապով: Պետք է, բացի արտաքին հնարավորությունից, լինի եւ ներքին մի զորություն, մի հոգեւոր մղում, որ մարդկանց համախումբը ազգ է դարձնում:
Որքան ուզում է թող անկախ ու ազատ լինի մի Ալբանիա, դա երբեք չի ստեղծի ազգ, եթե ալբանական ժողովուրդը մի ներքին մղում չունենա դեպի այդ եւ տեւական ու ծանր աշխատության գնով ձեռք չբերի այդ արտոնությունը:
Ես ոչ մի արժեք չեմ տալիս այն ազգությանը, որ արտաքին սահմաններով է պահպանում իր ինքնությունը, եւ որ գլխավորն է՝ մի ինքնություն, որ կարիք էլ չկա պահպանելու:
Ահա թե ինչու՛, ես կարծում եմ, որ բացի արտաքին արգելքները հաղթահարելուց, ամեն մի՝ ազգ կազմելու ցանկություն ու կամք ունեցող ժողովուրդ անդադար պիտի ստեղծի այն արժեքները, որոնք նրաինքնության առհավատչյաներն են:
Ֆրանսիացիների նման կուլտուրապես կազմակերպված ու զորեղ եւ քաղաքականապես ապահով մի ժողովուրդ ամեն կերպ աշխատում է պահպանել իր ինքնության գլխավոր նշանը – իր լեզուն, եւ դրա համար ամենուրեք հիմնում է այն ալիանսները, որ մեր Թիֆլիսում էլ կա: Մինչդեռ մենք մի Մոսկվայում, ուր բազմահազար ու հարուստ գաղութ ունենք, չունենք գեթ մի փոքրիկ ընկերություն, մի հիմնարկություն, որի նպատակը լիներ հայոց լեզվի պահպանումն ու տարածումը ոչ թե օտարների, այլ մերայինների՝ հայերի մեջ:
Մինչեւ այժմ մենք չունենք ոչ մի հիմնարկություն կամ ընկերություն, որ նպատակ ունենար, օրինակ՝ հայ նկարչությունը խրախուսելու, հավաքելու ի մի հայ նկարիչներին, որոնք այժմ արդեն ոչ միայն բնազդով, այլ գիտակցությամբ հայ են իրենց արվեստի մեջ (օրինակ՝ Սարյան, Սուրենյանց եւ այլն):
Չեմ ասում գրականության, մամուլի, դպրոցի մասին. դա հասկանալի է ինքնըստինքյան: Ահա այդ առօրյա կուլտուրական աշխատանքի առջեւներկա պայմաններում էլ չկան արգելքներ, արտաքին խոչընդոտներ, մինչդեռ դրանք գերագույն կարեւորություն են ներկայացնում ազգային ապագան կառուցելու տեսակետից:
Չպետք է ծույլերի հոգեբանությամբ հույսներս դնենք լոկ արտաքին հրաշքների վրա. չպետք է մեզ կերակրենք այն հավատով, որ մի արտաքին փոփոխություն, մի դյութական ձեռք մեզ ազգ կդարձնի: Չպետք է կամենանք մեր հույսը եւ ապագան նյութական Հայաստան գաղափարի վրա հիմնել, այլ պիտի տենչանք ու աշխատենք Հոգեւոր Հայաստանի համար:
Հակառակ դեպքում մենք կնմանվենք մեր տգետ հայ բուրժուային, որ առատ ձեռքով նվիրում է իր ոսկին դպրոցական շենքեր կառուցելու, առանց երբեւիցե մտածելու՝ թե ինչպիսի՞, ի՞նչ դպրոց է լինելու այդ շենքի մեջ, թե վերջապես դպրո՞ց է լինելու դա… Ով լոկ շենքերի մասին է մտածում, նա «չգիտի ինչ է անում»:
Նայեցեք՝ մեր Հայրենիքում դուք կգտնեք շատ ու շատ շքեղ ու հոյակապ դպրոցական շենքեր (որոնց ճակատին անշուշտ ոսկետառ փորագրված է պանծալի բարերարի անունը). սակայն կգտնե՞ք արդյոք մի դպրոց, որ օրինակելի լիներ, կանգնած լիներ իր բարձրության վրա…
Չկամենանք շքեղ շենքերի հայրենիք դարձնել մեր Հայրենիքը, հոգու եւ մտքի՛ հպարտությամբ ճոխացնենք նրան:
«Շենքերի հայրենասիրությունը» – դա՛ է ահա մեր լիբերալ-ազգասեր-բուրժուա-ինտելիգենցիայի հայրենասիրությունը:
Ահա այդ արտաքին սահմաններով առանձնացած խավարի մեջ դեգերող, բայց օտարների աչքին թոզ փչելու համար պատեհ դեպքերի համար արտաքին շքեղ ու հոյակապ շենքերով ճոխ Հայաստանն է նրանց բաղձանքի առարկան:
Դա հայ համազգեստը հագին հայ ոստիկանի մի հայրենիք է:
Չկամենա՛նք այդպիսի մի հայրենիք:
Հիշենք, որ այդ զոոլոգիական ազգասիրության արդյունքն է մեր այսօրվա հոգեկան-մտավոր սնանկությունը, մեր կուլտուրական թշվառությունը:
Որովհետեւ որպիսի՞ Հայաստան կարող է ստեղծել զոոլոգիական ազգասեր բուրժուա ինտելիգենտը, որը հայության ամենավսեմ գանձը – լեզուն արհամարհում է, եթե ոչ մի հայ ոստիկանի հայրենիք…
Այդպիսի հայրենիք ես չե՛մ ուզում:
Որովհետեւ, մի՞թե դիակ է իմ կամեցածը:
Իսկ մեր այսօրվա արյունալի հանդեսի ապազգայնացած թամադաների հայրենիքը, նրանց բաղձանքը մի դիակ է անհոգի:
Ու՞ր էր նրանց հռետորական ճարտարությունը, նրանց կրակե ոգեւորությունը, նրանց հեռատես եւ խորաթափանց միտքը, նրանց բորբոքուն սերը, երբ մեռնում էր, երբ այժմ էլ մեր աչքի առջեւ մեռնում է այն, ինչ Հայաստանի հոգին ու սիրտն է, նրա ամենից թանկագին ու վսեմ գանձը, նրա կենդանության եւ ապագայի լավագույն առհավատչյան: Ու՞ր էին նրանք եւ ու՞ր են, երբ մեռնում է արհամարհված ու ընկած, բայց ազնիվ ու լուսեղեն հոգի՛ն Հայաստանի, երբ մեռնում է Հոգեւոր Հայաստանը:
Ե
Այդ Հոգեւոր Հայաստանի կառուցումը ծանր ու տեւական աշխատություն է պահանջում, անթիվ կյանքերի տոկուն հավատ եւ գիտակցություն, անարյուն, բայց ազնիվ, գուցե ավելի դժվար, ավելի ահավոր զոհաբերում, քան արյունի զոհաբերումը:
Մի Րաֆֆի, մի Արծրունի, մի Նալբանդյան, մի Դուրյան նույնպես ասպետներ են, գուցե ավելի մեծ հերոսներ են, քան նրանք, որ կռվի դաշտում են զոհաբերում իրենց կյանքը:
Մի՞թե անվերջ չարչարանքի եւ գերագույն մի բաղձանքի, անվերջ զրկանքների եւ վսեմ մի հավատի պայծառ պատկերը չէ մեր Հոգեւոր Հայրենիքի ասպետ-զավակների կյանքը:
Եվ եթե այսօր մեկը ոչինչի տեղ է դնում նրանց՝ այդ ոգու ասպետներին ու միեւնույն ժամանակ ծունր է չոքում այսօրվա արյունոտ կռվի հերոսների առջեւ, ես չեմ հավատում նրան, ես զզվում եմ նրա այդ հրաբորբոք հայրենասիրությունից:
Եթե հիրավի այսօր պարզված է հայության սիրտը դեպի ապագան, եթե հիրավի հավատում է նա իր ապագային, ապա իր հայացքը ոչ միայն դեպի Վան կամ Էրզրում պիտի ուղղի, այլ իր ներսը, իր հոգու խորքը՝ տեսնելու համար, թե կա՞ արդյոք իր մեջ այն ամենը, որ կենդանություն է ներշնչում մեր նյութական հայրենիքին, այդ Վան եւ Մուշ եւ Էրզրումին:
Իսկ եթե կա, ապա նա չի նստի ծույլ եւ անհավատ, այլ կամքի մի գերագույն թափով կձեռնարկի այդ Հոգեւոր Հայրենիքի վերակառուցման:
Մեր երկիրը ավերակների երկիր է, ավերված մի Հայրենիք, որ մենք այսօր կամենում ենք կենդանացնել, որին կամենում ենք նոր կյանքի կոչել:
Մեր Հոգեւոր Հայրենիքը նույնպես ավերված մի երկիր է, եւ այդ ավեր ու անավարտ շենքերը կանգնեցնելու համար որպիսի՜ ջերմ սեր, որպիսի՜ անձնվիրություն, որպիսի՜ բուռն ոգեւորություն է հարկավոր:
Քննեցեք ձեր սիրտը եւ նայեցեք, թե կա՞ արդյոք այնտեղ հավատ, որով պիտի կենդանանա մեր այդ Հոգեւոր Հայաստանը. եթե չկա, ապա զուր են ձեր ջանքերը նյութական Հայաստանի համար… Նա չի կենդանանա: Նա հոգո՛վ միայն կարող է կենդանի լինել: Դատարկ խոսքեր են մեր փոքր ազգ լինելու մասին հնչող ճառերը. ո՛չ բելգիացիք են մեծ ազգ, ո՛չ նորվեգացիք, մինչդեռ որպիսի դյութական անուններ են դրանք, որքա՜ն սիրելի ոչ միայն իրենց՝ այդ երկրների զավակների, այլեւ մեզ եւ ուրիշների համար…
Այսօրվա ահավոր անցքերը, ինչպես շատ իրավացի նկատել էր մի հայտնի ռուս գրող, ոչ միայն աշխարհագրական սահմանագծերը պիտի փոխեն, ազգերի փոխադարձ հարաբերությունների մի նոր դասավորում ստեղծեն, այլեւ գաղափարական աշխարհում պիտի մի նոր հեղաշրջում, մի վճռական փոփոխություն առաջացնեն:
Եվ հիրավի: Այսօր մեր առջեւ կատարվող հսկայական անցքերը պիտի անհետ չանցնեն մեր հոգու համար, նրանք իրենց հեղաշրջող ազդեցությունը պիտի ունենան:
Ես գուշակ լինելու ոչ մի հավակնություն չունեմ: Սակայն ես կուզեի որոշ հետեւողականություն գտնել իրերի ընթացքում եւ որոշ տվյալներից անել բոլոր եզրակացությունները, որ հնարավոր է անել:
Մեր մեռած կյանքն այսօր կարծեք թե կենդանության նշաններ է ցույց տալիս: Թող լինեն այդ նշանները տարօրինակ եւ երբեմն այլանդակ, բայց այդ տարօրինակություններն ու այլանդակությունները ես կուզեի վերագրել անցյալին, կուզեի ենթադրել, որ անցյալի ստվերն է, որ դեռ ընկած է բացվող ապագայի վրա:
Եթե, իրավ, այդպես է, ապա իր աչքերը Հայաստանի դաշտերին ու սարերին հառած հայությունը պիտի ներշնչվի մի նոր ու առավել բարձր տենչանքով, մի պարզ ու խորին գիտակցությամբ, մի անսասան բաղձանքով կենդանություն ներշնչելու մեր կիսամեռ Հոգեւոր Հայրենիքին, մեր ավերվող ու անդարձ անհետացող Հոգեւոր Հայաստանին: Չէ՞ որ նյութական կորուստները միշտ կարելի է վերադարձնել, իսկ հոգեւոր կորուստն անդառնալի է:
Չպետք է մատնանիշ անել արտաքին արգելքներն ու խոչընդոտները՝ դրանք միշտ կան, եւ դրանց դեմ, այո՛, պետք է կռվել:
Բայց նախ պետք է ներքին կամք, ներքին հավատ, անխախտ գիտակցություն. առանց այդ՝ ավելորդ է եւ արտաքին արգելքների դեմ կռվելը, ավելորդ է այդ պատնեշները ջնջելը, քանի որ, երբ ընկնեն այդ պատնեշները, հանկարծ պիտի տեսնեք դուք, որ զուր էին ձեր ջանքերը, ձեր զոհաբերումները, ձեր կռիվը՝ այդ բոլորը դուք արել եք մի անկենդան դիակի համար:
Ահա այդպիսի մի ներքին հավատ, մի խոր գիտակցություն է հարկավոր հայ մտավորականությանը:
Հարկավոր է, եթե նա իրավ սիրում է մեր ժողովուրդը, մեր երկիրը:
Իսկ երբ դա լինի, ես հավատում եմ, կլինի եւ Հոգեւոր Հայաստանը, կենդանի կլինի մեր Հայրենիքը, ուրեմն կենդանի կլինի եւ այն Հայաստանը, որի համար մեր ժողովուրդը թափում է այսօր իր արյունը:
1914
Օգտվելով դարձվածաբանական բաարաններից՝ գրավոր բացատրե՛ք հետևյալ դարձվածքների իմաստները․
Տեղը կորցնել -Ամբողջովին կործանել, հիմնովին ոչնչացնել,
պատմության անիվը հետ շրջել -Պատմության ընթացքը՝ զարգացումը
հորիզոնում ամպեր կուտակվել — Հասարակական-քաղաքական կյանքում սպառնալից իրադարձությունների՝ խռովության՝ պատերազմի նախանշաններ երևալ
աղուհացով — Հյուրասեր, աղուհացը չմոռացող, անդավաճան
անունը մրոտել — Հանել,կոտրել, վարկաբելել.
պյուռոսյան հաղթանակ -Չափազանց մեծ կորուստներով հաղթանակ
աշխարհից կտրվել — աշխարհը չզգալ
աշխարհով մեկ — ամենուր
սև գործ — չարագործություն, չար գործ
աչքը հանել -թշնամուն պատժել
բաբելոնյան աշտարակաշինություն — Ըստ բիբլիական առասպելի, Բաբելոնում երկնահաս աշտարակ կառուցելու փորձը
դանակը ոսկորին հասնել — համբերությունունից հանել, հուսահատեցնել
զենք վերցնել — կռիվ անել, սկսել կռվել, պատերազմի դուրս գալ
զենքը ձեռքին -զինված
սուր բարձրացնել -կռվի ելնել
ընդհանուր լեզու գտնել -որևէ հարցի շուտ իրար հետ համաձայնության գալ
թակարդն ընկնել — Դավի՝ նենգության զոհ դառնալ
թիկունք դարձնել -փախչել, փախչելով նահանջել
թրի տակով անցնել -հնազանդվել, մեկի իշխանությանը ենթարկվել
քավության նոխազ -ուրիշի մեղքերը քավելու համար անմեղ զոհ
թուր թրի տալ — կռվել
թևերը փռել -Տարածվել, ծավալվել, տիրել, տեղ գրավել
սրի քաշել-սպանել, կոտորել
իրար տակ փորել- իրար բամբասելով՝ վարկաբեկել
ծնկի իջնել-ենթարկվել, խոնարհվել, հնազանդվել
քարավան կտրել-գողանալ, թալանել
հրապարակ իջնել -հանդես գալ, ասպարեզ իջնել, սկսել հասարակական կամ գրական-գիտական գործունեություն
հրի ու սրի մատնել -կոտորել, բնաջնջել
սև ցուցակ -Քաղաքականապես անվստահելի անձանց գաղտնի ցուցակ՝ անհրաժեշտության դեպքում համապատասխան հաշվեհարդարի համար
ձեռնոց նետել — Մենամարտի հրավիրել
ճամփա բացել -արգելքները՝ խոչընդոտները հաղթահարել, ուղի հարթել, առաջադիմության՝ առաջընթացի
հնարավորություններստեղծել
մեղք գործել — անցանք կատարել, մեղավոր լինել
մեջք ծռել -ենթարկվել, հնազանդվել
մթնոլորտը շիկանալ — լարված իրավիճակ ստեղծվել
մեռած հոգի-մարդ ովջևականորեն ինչ -ոոր մի տեղ աշխատող՝ ապրող է հաշվվում
մի մարդու պես - միասին, միահամուռ կերպով
երկաթե բռունցք՝ կրունկ՝ գարշապար -երկաթե կրունկ
նիզակ ճոճել — սպառնալ, հոխորտալ
պատիվը գցել — պատվազրկել, հեղինակազրկել
սառը պատերազմ -կապիտալիստական երկրների իմպերիալիստական շրջանների թշնամական-զավթողական
քաղաքականությունը ՍՍՀՄ-ի և սոցիալիզմի մյուս երկրների նկատմամբ
ուժի դիրքերից-զենքի ուժով սպառնալ
ավելորդ մարդիկ — ավելորդ մարդ, պակաս
կարմիր դրոշակ - Հեղափոխությանմասնավորապես ՍՍՀՄ պետական դրոշակը։
հետքի վրա ընկնել -հետքը գտնել, հայտնաբերել
կարմիր տեռոր - թշնամիներին ոչնչացնելը
հարկի տակ դնել -հարկատու դարձնել, ստիպել որ հարկ վճարեն
ժողովրդի ձայն -հասարակական կարծիք
երկաթի օրենք -զենքով սպառնալ՝ վախեցնել
Առաջադրանք
- Տրված նախադասություններում երկրորդական նախադասությունները գտիր և փոխակերպիր դերբայական դարձվածի։
2. Տրված նախադասությունների երկրորդական բաղադրիչը փոխակերպիր դերբայական դարձվածի։
1․Հենց այսօր դու գործ կստանաս, և համաձայնելով՝ վաղվանից կսկսենք աշխատել։
Մեզ մոտ աշխատանքի անցնողները հենց սկզբից պարտավոր են պատասխանել իմ մի քանի հարցերին։
Դասերից հետո ժամեր էի անցկացնում Վենետիկի՝ աշխարհի լավագույններից մեկը համարվող հայտնի գրադարանում։
Երևի Միհրդատը չէր զգացել իր խոսքերով ամենից առաջ ինձ վիրավորելը։
Ամեն ինչ աղոթքով չես կարող անել չնայած տատիս՝ միշտ աղոթքի զորությանը ապավինելը։
Քսանհինգ տարեկան չլինելով՝ հասցրել է երկու գյուտ արտոնագրել։
Չե՞ք նեղանում այսպես համարձակ խոսելուցս։
Գաբրիելը չէր թաքցնում իր՝ ինչ֊որ կասկածելի անձանց հետ կապված լինելը։
Անուշ
| ՆԱԽԵՐԳԱՆՔ(Համբարձման գիշերը) Բազմած լուսնի նուրբ շողերին, Հովի թևին՝ թըռչելով՝ Փերիները սարի գըլխին Հավաքվեցին գիշերով։ — Եկե՜ք, քույրե՜ր, սեգ սարերի Չըքնաղագեղ ոգիներ, Եկե՜ք, ջահել սիրահարի Սերը ողբանք վաղամեռ։ Օխտն աղբյուրից ջուր է առել 10Կույս սափորով, լուռ ու մունջ, Օխտը ծաղկից ծաղիկ քաղել, Կապել սիրո ծաղկեփունջ։ Ջուրն ու ծաղիկ աստղունք դըրել, Խընդիրք արել աստղերին, Փափագ սըրտով խընդիրք արել՝ Բարի ժըպտան իր սերին… Ափսո՜ս, Անո՜ւշ, սարի ծաղիկ, Ափսո՜ս իգիթ քու յարին. Ափսո՜ս բոյիդ թելիկ-մելիկ, 20Ափսո՜ս էդ ծով աչքերին…։ |
| Ու նըրանց հետ՝ ցող-արցունքով Լըցված սըրտերն ու աչեր՝ Սարի ծաղկունք տըխուր սյուքով Հառաչեցին էն գիշեր։ — Վուշ-վո՜ւշ, Անո՜ւշ, վուշ-վո՜ւշ, քուրի՜կ, Վո՜ւշ քու սերին, քու յարին… Վուշ-վո՜ւշ, Սարո՜, վուշ-վո՜ւշ, իգի՜թ, Վո՜ւշ քու սիրած սարերին… — Եկե՜ք, քույրե՜ր, սեգ սարերի 30Չըքնաղագեղ ոգիներ… Ու փերիներն էսպես տըխուր Երգում էին ողջ գիշեր։ Կանչում էին հըրաշալի Հընչյուններով դյութական, Ու հենց շողաց ցոլքն արևի՝ Անտես, անհետ չըքացան։ Խոր սուզվեցին ակն աղբյուրի, Մըտան կաղնին հաստաբուն, Ու լեռնային վըտակների 40Ալիքները պաղպաջուն։ ԱՌԱՋԻՆ ԵՐԳI Կանչում է կըրկին, կանչում անդադար Էն չըքնաղ երկրի կարոտը անքուն, Ու թևերն ահա փըռած տիրաբար՝ Թըռչում է հոգիս, թըռչում դեպի տուն։ Ուր որ հայրենի օջախի առաջ Վաղո՜ւց կարոտով ըսպասում են ինձ, Ու ձըմռան երկար գիշերը նըստած՝ Խոսում են Լոռու հին-հին քաջերից։ |
| Դեպ էն սարերը, որ վես, վիթխարի, 50Հարբած շարքերով բըռնած շուրջպարի, Հըսկա՜ շուրջպարի բըռնած երկընքում, Հըրճվում են, ասես էն մեծ հարսանքում Պերճ Արագածի նազելի դըստեր, Որ Դև–Ալ, Դև–Բեթ և այլ հըսկաներ, Խոլ–խոլ հըսկաներ հընոց աշխարհի, Փախցըրին բերին անառիկ Լոռի։ II Է՜յ հին ծանոթներ, է՜յ կանաչ սարեր, Ահա ձեզ տեսա ու միտըս ընկան, Առաջըս եկան երջանիկ օրեր, 60Սիրելի դեմքեր, որ հիմի չըկան։ Անցել են, ոնց որ ծաղկունքը պես-պես, Որ անցած գարնան կային ձեր լանջում. Անցե՜լ ձեր գըլխի հերվան ձյունի պես, Բայց եկել եմ ես՝ նըրանց եմ կանչում։ Ողջո՜ւյն ձեզ, կյանքիս անդրանիկ հուշեր, Որբացած հոգիս ողջունում է ձեզ, Թըռչուն կարոտով փընտրում ձոր ու լեռ, Դյութական ձայնով կանչում է հանդես։ Դո՛ւրս եկեք կըրկին շիրմից, խավարից, 70Դո՛ւրս եկեք տեսնեմ, շոշափեմ, լըսեմ, Կյանքով շընչեցե՜ք, ապրեցե՜ք նորից, Լըցրե՛ք պոետի հաճույքը վըսեմ… III Եվ մութ այրերից մամռոտ ժայռերի, Թավուտ ծըմակի լըռին խորքերից, Մանուկ հասակիս հընչուն ծիծաղի Արձագանքն ահա լըսում եմ նորից։ Թընդում է զըվարթ աղմուկը բինի, |
| Բարձրանում է ծուխն իմ ծանոթ ուրթից, Ու բոլորն, ահա, նորից կենդանի 80Ելնում են աշխույժ վաղորդյան մութից, Ու թա՜րմ, ցողապատ լեռների լանջում… Սո՜ւս… ակա՛նջ արա,— հովիվն է կանչում… IV— Աղջի՛, անաստված, նըստի՛ր վըրանում, Ի՞նչ ես դուրս գալիս, խելքամաղ անում, Աշուղ ես շինել, չեմ հանգըստանում, Խաղեր կապելով, Չոլեր չափելով, Ոչխարըս անտեր, Ընկել եմ հանդեր։ 90Ամա՜ն էրեցիր սիրտըս քու սիրով, Ոտըս կապեցիր թել-թել մազերով. Էլ չեմ դիմանալ, կըփախցնեմ զոռով, Ա՛յ սարի աղջիկ, Ա՛յ սիրուն աղջիկ, Ա՛յ դու կարմրաթուշ, Թուխամազ Անուշ։ Քու հերն ու մերը թե որ ինձ չըտան, Արին կըթափեմ ես գետի նըման. Սարերը կընկնեմ, կորչեմ անգյուման, 100Ա՛յ սև աչքերով, Ա՛յ ծով աչքերով, Ունքերըդ կամար Աղջիկ, քեզ համար։ VԵրգում է Սարոն, ու չի կարենում Աղջիկը հանգիստ նըստի վըրանում։ |
| — Էն ո՞վ էր, նանի՛, որ կանչում էր մեզ, Դու չե՞ս իմանում… ականջ արա, տե՜ս… — Հերի՛ք է, Անո՛ւշ, ներս արի դագեն, Քանի՛ դուրս թըռչես, նայես դես ու դեն, 110Տեսնողն էլ կասի— ի՜նչ աղջիկ է սա… Հազար մարդի մոտ կերթա, կըխոսա։ — Մըտի՛կ տուր, նանի՛, էն սարի լանջին, Ի՜նչքան ավլուկ է տալիս կանանչին… Նանի՛, թող գընամ քաղեմ ու հյուսեմ, Էն սարի լանջին «ջան գյուլում» ասեմ։ — Հանգի՛ստ կաց, Անո՛ւշ, դու հասած աղջիկ՝ Ի՞նչ ունիս ջահել չոբանների մոտ, Նըստիր վըրանում, քու գործին մըտիկ, Պարկեշտ կաց, աղջի՛, ամոթ է, ամո՜թ։ 120— Ա՜խ, սիրտըս, նանի՛, չըգիտեմ ընչի, Մին լաց է լինում սևակնա՜ծ, տըխո՜ւր, Մին թև է առնում, ուզում է թըռչի, Չըգիտևմ՝ թե ո՜ւր, չըգիտեմ՝ թե ուր… Նա՛նի ջան, նա՛նի, ես ի՞նչպես անեմ, Ի՞նչ անի անքուն, անհանգիստ բալեդ. Նա՛նի ջան, նա՛նի, կուժը թող առնեմ, Աղբյուրը գընամ աղջիկների հետ… VI Կըժերն ուսած՝ թըռվըռալով Ջուրն են իջնում աղջիկներ, 130Խընդում իրար ուսի տալով, Երգը զընգում սարն ի վեր։ — Ամպի տակից ջուր է գալի, Դոշ է տալի, փըրփըրում. Էն ո՞ւմ յարն է նըստած լալի Հոնգուր-հոնգուր էն սարում։ |
| Ա՜յ պաղ ջըրեր, զուլալ ջըրեր, Որ գալիս եք սարերից, Գալիս՝ անցնում հանդ ու չոլեր, Յարս էլ խըմե՞ց էդ ջըրից։ 140Յարաբ խըմե՞ց, յարաբ հովցա՞վ։ Վառված սիրտը էն յարի, Յարաբ հովցա՞վ, յարաբ անցա՞վ Անքուն ցավը ջիգյարի… — Աղջի՛, քու յարն եկավ անցավ Վառված, տարված քու սիրով, Էրված ջիգյարն՝ եկավ անցավ, Չըհովացավ պաղ ջըրով… Ամպի տակից ջուր է գալի, Դոշ է տալի, փըրփըրում. 150Ա՜խ, իմ ազիզ յարն է լալի Հոնգուր-հոնգուր էն սարում։ VII Ու պառավ նանի սըրտի մեջ հանկարծ Ձեն տըվավ թաքուն մի խավար կասկած. — Էն ե՜րբ էր՝ Անուշն իր կուժը առավ, Աղբյուրը գընաց ու ետ չըդառավ… Ամպերն եկել են սարերը պատել, Ձորերը լըցվել, իրար փաթաթվել, Հազար չար ու շառ, հազար հարամի, Հազար ջահելներ վըխտում են հիմի… 160Ու ելավ տեղից պառավը հանկարծ. — Ո՞ւր կորար, Անո՜ւշ, ա՛յ մազըդ կըտրած… Ու ձորի գըլխին, ձեռքը ճակատին, Կանչում է, կանչում անահ զավակին։ — Աղջի՜, սևասի՜րտ, քու ահը կըտրի, |
| Աղջիկը մենակ ձո՞րը կըմըտնի. Ամպը կոխել է, աշխարքը մըթնել, Ի՞նչ ես կորցըրել՝ չես կարում գըտնել… Աղջի, հե՜յ Անուշ, ա՛յ աղջի՜, Անո՜ւշ… Ծընկանը զարկում, հառաչում է «վո՜ւշ». 170Ու ձորի գըլխին մոլորված կանգնած Նայում է ներքև սիրտը սևակնած։ Ամպերն եկել են սարերը պատել, Ձորերր լըցվել, իրար փաթաթվել, Հազար չար ու շառ, հազար հարամի. Հազար ջահելներ վըխտում են հիմի։ VIII— Թո՛ղ, կանչում են ինձ… մերըս կիմանա… — Չէ՛, Անո՛ւշ, քի՛չ էլ, մի՛ քիչ էլ մընա… — Չէ՛, թող ես գնամ… ա՜խ, ի՜նչ խենթ եմ ես… Դու ինձ չես սիրում, չես սիրում ինձ պես, 180Հենց ես եմ մենակ լալիս ու տանջվում, Դու սարի լանջին խաղեր ես կանչում… Վաղո՜ւց, վաղուց ես դու ինձ մոռացել… Ես ե՞րբ եմ եկել էստեղ քարացել Ու մընում եմ քեզ, մընո՜ւմ, անիրա՛վ, Էնքան մընացի՝ աչքըս ջուր դառավ. Ինձ չես լըսում, Չես ափսոսում, Էլ չես ասում՝ Ինչ կըլնեմ ես… 190Ես կըվառվեմ, Հուր կըդառնամ, Ես կըհալվեմ, Ջուր կըդառնամ, Ես չըգիտեմ՝ Ինչ կըդառնամ, Թե որ մին էլ Էսպես մընամ… |
| Ասում են՝ ուռին Աղջիկ էր ինձ պես, 200Մընում էր յարին, Ու չեկավ նա տես։ Խեղճը դողալով՝ Անհույս կըռացավ, Դարդից չորացավ, Ուռենի դարձավ։ Ջըրերի վըրա Գըլուխը կախած Դեռ դողում է նա Ու լալիս կամաց, 210Ու ամբողջ տարին Մի միտք է անում, Թե յարը յարին Ո՜նց է մոռանում… — Ա՜խ, Անո՜ւշ, Անո՜ւշ, էդ ի՞նչ ես ասում. Բա դու չե՞ս լըսում, Էն, որ լանջերին խաղեր եմ ասում, Ո՞ւմ հետ եմ խոսում… Էն, որ գիշերով շըհու եմ փըչում, Էն ո՞ւմ եմ կանչում… 220Էն, որ մոլորված նըստած եմ մընում, Ո՞ւմ հետ եմ լինում… Էն, որ հառաչում ու ախ եմ քաշում, Էն ո՞ւմ եմ հիշում… Ա՜խ, Անո՜ւշ, Անո՜ւշ, անաստվա՛ծ Անո՜ւշ… Արբեցա՜ծ, անո՜ւժ Հառաչեց հովիվն ու սըրտին ընկավ, Հալվեցա՜վ, հանգա՜վ… IX— Անո՜ւշ, ա՛յ աղջի՜, Անո՜ւշ, տո՛ւն արի… Կանչում է մերը, հառաչում, կանչում։ |
| 230 — Գալիս եմ, գալի՜ս, գալիս եմ, նանի՜… Ձորից աղջըկա ձենն է ղողանջում։ Ու մազերն անկարգ տըված թիկունքով Ու ցըրված շիկնած այտերի վըրան, Դուրս եկավ թեթև ամպերի տակից Անուշը՝ փախած եղնիկի նըման։ Նա կուժը դատարկ ետ բերավ կըրկին, Իսկ ուսին տարած ուսաշոր չըկա, Թողել է էն էլ ջըրի եզերքին… Ա՜խ, անհոգություն ջահել աղջըկա… 240— Նանի՛, վախեցի, գանգատվում է նա, Եվ ուզում է լալ, չի կարողանում. Նանի՛, ներքևում ես մարդիկ տեսա, Կարծեցի՝ թուրքեր էին լողանում… Անիծում է ծեր մերը բարկացած Իրեն մոռացկոտ, վախկոտ Անուշին, Ու անեծք տալով իջնում է նա ցած՝ Դատարկ ետ բերած հին կուժը ուսին։ ԵՐԿՐՈՐԴ ԵՐԳX(Համբարձման առավոտը)Համբարձումն եկավ, ծաղկունքը ալվան Զուգել են հանդեր նախշուն գորգերով։ 250Փունջ-փունջ աղջիկներ սարերը ելան Վիճակ հանելու աշխույժ երգերով։ — Համբարձում, յա՛յլա, Յա՛յլա ջան, յա՛յլա, Սև սարեր, յա՛յլա, Յա՛յլա ջան, յա՛յլա։ Երգ ու բույր խառնած, Թև-թևի բըռնած |
| Զուգում են լեռներ, Ծաղիկ են քաղում, 260Ծաղկի հետ խաղում, Ինչպես թիթեռներ։ Համբարձում, յա՛յլա, Յա՛յլա ջան, յա՛յլա, Լավ օրեր, յա՛յլա, Յա՛յլա ջան, յա՛յլա։ Եկավ Համբարձում՝ Ծաղկով զարդարված, Մեր բախտին հարցում. — Ո՞վ է մեզ գըրված։ 270— Ա՛յ ջան տղա, չոբա՛ն տղա, ո՞ւմն ես դու։ — Աստված գիտի, աշխարհ գիտի՝ իմն ես դու։ Դե հանի՛ր, ա՛ղջի, Վիճակն ի բարին, Երգերով գովենք Էն իգիթ յարին։ — Բեղը ծիլ-ծիլ, բոյը թիլ-թիլ էն յարի, Ի՜նչ դարդ ունեմ, քանի նա կա աշխարհի։ Համբարձում, յա՛յլա, Յա՛յլա ջան, յա՛յլա, 280Հուր սըրտեր, յա՛յլա։ Յա՛յլա ջան, յա՛յլա։ Թընդում են երգեր, խընդում են սըրտեր, Ու շուրջ բոլորած վիճակ են հանում. Ելնում է մեկին իր երազն ու սեր, Մյուսի մուրազը սըրտումն է մընում։ |
| XI Պըտույտ է տալիս վիճակը նորից՝ Քուշուշքը գըլխին ծաղիկ ծաղկամեր, Թընդում «ջան գյուլում» մատաղ սըրտերից, Հետը գըվգըվում էն ծաղկոտ սարեր։ 290— Ա՛յ թուխ մազավոր աղջիկ, Ա՛յ սարի սովոր աղջիկ, Ջիգյարին գյուլլա դիպչի Ով որ քեզ սիրի, աղջիկ։ — Ո՜հ, ի՜նչ սև վիճակ քեզ բաժին ընկավ, Սևաբա՛խտ քուրիկ, նազելի Անուշ. Քու ձեռը կոտրի, ով որ հանեցիր… Ու ողջ մընացին մոլորված, ապուշ։ — Սուտ բան է, քուրի՛կ, դու մի՛ հավատար, Լոկ պատահական մի չար խոսք է սա. 300Սիրտըդ մի՛ կոտրի սուտ բանի համար, Քու խաղըդ խաղա՛, ջան գյուլում ասա։ — Ա՜խ, չէ՛, ես գիտեմ, որ ես բախտ չունեմ. Ես երբե՜ք, երբե՜ք բախտ չեմ ունեցել… Ես միշտ էլ էսպես անբախտ կըլինեմ. Մանուկ օրից են դեռ ինձ անիծել… Ասում են՝ մի օր, ես օրորոցում, Մի պառավ դարվիշ մեր դուռն է գալի, Իր խաղն ասում է ու բաժին ուզում, Իմ նանը նըրան բաժին չի տալի. 310— Կորի՛, ասում է, կորի՛ մեր դըռնից, Երեխաս ճաքեց, հեռացի՛ր, գընա՛… Ու դարվիշն էնտեղ անիծում է ինձ, Թե՝ դըրա օրը լացով անց կենա… Ա՜խ, էն դարվիշի անեծքին անգութ Ու էս վիճակին տեղյակ է աստված. |
| Սիրտըս էլ միշտ փա՜կ, սիրտըս էլ միշտ մո՜ւթ, Ի՜նչ կա, չըգիտեմ, իմ առջև պահված… — Մի՛ տըրտմիր, Անո՛ւշ, մի՛ լինիր համառ. Մեր ձեռքով հանած մի անմիտ վիճակ, 320Մի խելառ դարվիշ, մի անեծք հիմար, Ու լալիս ես դու էդպես սրրտաճա՜ք… Հանգի՛ստ կաց, քուրի՛կ, մի՛ վախիր էդքան, Կյանքը քեզ համար վառ գարուն է դեռ, Էդ քո նորահաս մատաղ կուսության Առաջև դեռ կան երջանիկ օրեր։ Սուտ բան է, քուրի՛կ, դու մի՛ հավատար, Լոկ պատահական մի չար խոսք է սա, Սիրտըդ մի՛ կոտրի սուտ բանի համար, Քու խաղըդ խաղա, ջան գյուլում ասա։ (Խումբը երգում է) 330Աղջի, բախտավո՛ր, Երնե՜կ քու սերին, Քու սարի սովոր Սև-սև աչքերին։ Համբարձում, յա՛յլա, Յա՛յլա ջան, յա՛յլա, Սեր-օրեր, յա՛յլա, Յա՛յլա ջան, յա՛յլա։ Մեռնեմ գարունքիդ, Ծաղկած գարուն ես, 340Սարի պես մեջքիդ Կանգնած յար ունես։ Համբարձում, յա՛յլա, Յա՛յլա ջան, յա՛յլա, Սար-յարեր, յա՛յլա, Յա՛յլա ջան, յա՛յլա։ |
| (Անուշը մենակ)Ա՜խ, իմ բախտը կանչում է ինձ, Չեմ հասկանում՝ դեպի ուր… Դողում է պաղ նըրա ձենից Իմ սիրտը սև ու տըխուր։ 350Դուք էլ, սարի սիրուն ծաղկունք, Թաքուն մի ցավ ունիք լուռ, Աչիկներըդ լիքն է արցունք, Սիրտներըդ սև ու տըխուր։ Ա՜խ, ծաղիկներն էս աշխարհքում Տանջվում են միշտ էսպես զուր, Տըրորվում են ու թառամում՝ Սիրտները սև ու տըխուր։ (Խումբը հեռվից)Համբարձում, յա՛յլա, Յա՛յլա ջան, յա՛յլա, 360Վառ ցավեր, յա՛յլա, Յա՛յլա ջան, յա՛յլա։ ԵՐՐՈՐԴ ԵՐԳXII Ձըմռան մի գիշեր կար մի հարսանիք, Հըրճվում էր անզուսպ ամբոխը գյուղի. Գյուղն էին իջել հովիվ պատանիք՝ Աղջիկ տեսնելու, պարի ու կոխի։ Ու պարից հետո լեն հըրապարակ Բաց արին մեջտեղն արձակ գըլխատան, Զուռնաչին փըչեց կոխի եղանակ, Ահել ու ջահել իրարով անցան։ |
| 370Հարա՜յ են տալի — «քաշի՜ հա, քաշի՜…» Ու դուրս քաշեցին զոռով երկուսին. Մինը մեր Սարոն, իսկ մյուսն Անուշի Անդրանիկ եղբայր գառնարած Մոսին։ Ողջ գյուղը կանգնեց պարըսպի նման, Ջոկվեց, բաժանվեց երկու բանակի, Ամեն մի բանակն ընտրեց փահլևան, Կանգնեց թիկունքին տըղերանց մեկի։ Գոռում են, գոչում երկու բանակից․ — Սըրտապինդ կացեք, մի՛ վախեք, տըղե՛րք, 380Իսկ նորեկ հարսի փարդի քամակից Նայում են կանգնած հարսն ու աղջըկերք։ Ու տաքանում են տըղերքը սաստիկ, Փեշերը հավաք խըրում են գոտին, Գետին են զարկում ձեռքերը հաստլիկ, Իրար են հասնում թափով մոլեգին… Ադաթ կա սակայն էն մութ ձորերում, Ու միշտ հընազանդ հընոց ադաթին, Ամբոխի առջև իգիթն իր օրում Գետին չի զարկիլ ընկեր իգիթին։ 390Ու իրար բըռնած Սարոն ու Մոսին Քաշում են, ընկնում խոզապարկուկի. Ընկնում են գետին, ելնում միասին, Դըժվար է իբրև հաղթել մեկ մեկի։ Իզուր է գոռում ամբոխը հարբած, Զուր սըրտատըրոփ նայում աղջիկներ, Եվ զուր է Անուշն իր շունչը կըտրած, Սառել ու կանգնել ինչպես մի պատկեր։ Անուշը կանգնա՜ծ… Սարոն նըկատեց, Թունդ առավ սիրտը ու զարկեց արագ. 400Աչքերի առջև մըլարը պատեց, Մոռացավ ընկեր, ադաթ ու աշխարք։ Ու մինչդեռ Մոսին ընկերախաղի, Կատակի տալով թողած էր իրեն, Ուժ արավ Սարոն, ծընկեց կատաղի, |
| Գետնեց ընկերին ու չոքեց վըրեն։ Ամբոխը թափվեց հարա-հըրոցով, Վեր թըռցրեց ջահել փահլևաններին, Եվ ուրախության աղմուկ-գոռոցով Հաղթողին փեսի թախտի մոտ բերին։ 410Ցընծության ձայնից, ծափերի զարկից Շարժվում են, ղոդղում պատեր ու օճորք, Իսկ նորեկ հարսի փարդի քամակից Նայում են կանգնած հարսն ու աղջըկերք։ XIII Վեր կացավ Մոսին, իրեն կըտրատում, — Թող գա՜, գոռում է, որ բըռնենք նորից, Թե չէ նամարդը, արևս եմ երդվում, Էլ չի պըրծնելու երբեք իմ ձեռից։ Վե՜ր չի գցել ինձ… ինձ խաբել է նա… Մեյդան բաց արեք, թող մին էլ մեջ գա…։ 420Ու ամեն կողմից ուրախ հըռհըռում, Թունալի ծաղրով կանչում են, գոռում. — Չե՛լավ, էդ չե՛լավ, Վեր չի գըցել դեռ, Մոսին թոլ էլավ— Խոզապարկուկ էր… Հա՛, հա՛, հա՛, տըղե՛րք, Շատ էլ լավ կանի. Մեջքը թա՛փ տըվեք, Թող մին էլ բըռնի… 430Հա՛, հա՛, հա՛, տըղերք, Մեջքը թա՛փ տըվեք…։ XIV Եվ աղմկալի հարսանքի տանից Դուրս եկավ Մոսին սաստիկ վիրավոր. |
| Արյուն է կաթում սևակնած սըրտից, Գընում է ըշտապ, քայլերը մոլոր։ — Ամո՜թ քեզ, Մոսի՛, թո՛ւք ու նախատինք, — Ամո՜թ քեզ նըման գոված իգիթին, Մի անունդ հիշիր, մի բոյիդ մըտիկ, Դեռ քու թիկունքը չէր տեսել գետին։ 440Ի՜նչպես վեր ընկար դո՜ւ սարի նըման, Երբոր նայում էր ողջ գյուղը կանգնած… Դո՜ւ… կուչ գաս տակին Սարոյի ծընկան, Նըրանից հետո երևաս կանա՜նց… Եկա՞ծ էր էս բանն իսկի քու գըլխին… Ծաղրատեղ դառար բովանդակ գեղին… Դե մեռի՛ր, էլի՛, գետինը մըտի՛ր, Տանը վե՛ր ընկիր՝ իլիկ պըտըտիր…։ XV— Վա՜յ, վա՜յ, Մո՛սի ջան, ինձ մի՛ ըսպանիր, Սըրանից հետո չե՛մ սիրիլ նըրան… 450Վախենում եմ ես… ղամեդ տեղը դիր… Սիրտըս դողում է տերևի նրման… Խնդրում էր լալով եղբոր առաջին Անզոր ու դալուկ իր քույրը չոքած. Մոսին՝ փայլկըտուն խանչալը ձեռին՝ Ուզում էր մորթել նըրան աչքը բաց։ — Դե իմ անունով երդվի՛ր, անըզգա՛մ, Որ էլ Սարոյին դու չես սիրելու, Թե չէ՝ տեսնո՞ւմ ես խանչալը հանած՝ Մինչև դաստակը սիրտըդ եմ խըրելու։ 460— Քու ոտի հողն եմ, Մո՛սի ջան, Մո՛սի, Դու քու եսիրին երդո՞ւմ ես տալիս… Ես էլ Սարոյին չեմ սիրում՝ ասի, Տեսնո՞ւմ ես չոքած ի՜նչպես եմ լալիս… — Դու խաբո՞ւմ ես ինձ, սուտլի՛կ, խաբեբա՛. Չե՞ս սիրում ասիր․ էն ի՞նչ է հապա, |
| Էն ի՞նչ է հապա, որ տեղն ենք մըտնում՝ Հեկեկում ես դու գիշերվա մըթնում. Էն ի՞նչ է հապա, որ դու երազում «Սարո ջան, Սարո՜… Սարո» ես ասում… 470— Մո՛սի ջան, Մո՛սի, գըլխովըդ շուռ գամ, Ինձ մի՛ ըսպանիր, ինձ թող էս անգամ․ Էլ չեմ սիրիլ ես, երբ դու չես ուզում, Էլ չեմ կանչիլ ես նըրան երազում… Ինձ մի՛ ըսպանիր, ղամեդ տար հեռու… Քու քույրը չե՞մ ես… իմ Մոսին չե՞ս դու… XVI Ու էն հարսանքից թըշնամի դարձան Ախպեր տըղերքը էս դեպքի համար. Ընկեր, բարեկամ գընացին, եկան, Կըրկին հաշտության չեղավ մի հընար։ 480Անկոտրում Մոսին էլ ո՞ր Մոսին էր, Որ՝ աչքը դեռ բաց, էս լուս աշխարքում, Իրեն հարազատ քըրոջը տեսներ Նամարդ ընկերի՝ Սարոյի գըրկում. Գուցե գիշերս էլ՝ իր հերսից անքուն՝ Ուզում է ջահել քըրոջն ըսպանի, Սարոյի անունն ու սերը թաքուն Խանչալի ծերով սըրտիցը հանի։ Ո՜վ գիտի, գուցե հենց էս գիշեր էլ Իգիթ ոսոխներն, անհաշտ ու համառ, 490Մեկմեկու հոտից ոչխար են քըշել, Մեկմեկից վըրեժ առնելու համար։ Կարող է նույնպես պատահել հանկարծ, Որ մեկի դեզը, արդյունքը հընձի, Գիշերվա ժամին, հըրով բըռընկված, Երկնահաս բոցով աստղերը խանձի։ |
| ՉՈՐՐՈՐԴ ԵՐԳXVII Ամպերը դանդաղ ուղտերի նման՝ Նոր են ջուր խըմած ձորից բարձրանում. Քարոտ թիկունքից Չաթինդաղ լերան Նոր է արևը պըռունգը հանում։ 500Գյուղում աղմուկով իրար են անցնում, Կըտեր ծերերին կանայք հավաքված, Տըղերքը դեպի քարափն են վազում՝ Հըրացանների կիսերից բռնած։ XVIII Եկավ վիթխարի ծերունի մի մարդ, Կանգնեց վըրդովված տըղերանց միջին, Մատը դեպի ձոր մեկնելով հանդարտ Էսպես նա պատմեց զոռ տալով չիբխին. ― Էս գիշեր, կեսը կըլներ գիշերվա, Դեռ չէի կըպցրել աչքըս տեղի մեջ. 510Քունս էլ է կորել, ջանս էլ էն վաղվա, Ամեն մի բանից մընացել եմ խեղճ․․․ Հա՛, հալալ կեսը կըլիներ գիշերվա, Շունը վեր կացավ էս կըռան վըրա. Հե՜յ-հե՜յ, կանչեցի, ձեն տըվող չելավ. Շունը գազազեց, շունը վեր կալավ․․․ Հե՜յ գիդի, ասի ինքս իմ միջում, Ի՜նչ է մընացել առաջվան տըղից. Քընում էի վաղ մենակ արխաջում, Մի ձեն լըսելիս թըռչում տեղից․․․ 520Էն էի ասում, քնել չէի դեռ. Կըլիներ դառը գիշերվան կեսը, Երկու մարդկային սև կերպարանքներ Շան առջև փախած՝ ցած իջան դեսը․․․ |
| Էս որ լըսեցին, դես ու դեն ցըրված Տըղերքը ճեպով ձորը ներս մըտան, Ու մըտի տակին, ճամփիցը ծըռված, Երկու մարդու թարմ ոտնատեղ գըտան։ XIX Ամբողջ մի ամիս խումբը զինավառ Սարեր ու ձորեր ոտնատակ տըվեց՝ 530Չոբան Սարոյին գըտնելու համար, Որ սարիցն իջավ, Անուշին փախցրեց։ Մի ամսից հետո տըղերքն եկան տուն, Գովելով նըրա արարքը ճարպիկ. ― Հալալ է տըղին, ա՛յ իգիթություն, Ահա թե ինչպես կըփախցնեն աղջիկ։ Մենակ Անուշի ախպերը― Մոսին Մընաց հանդերում և երդում կերավ նա, Ուր էլ որ լինին՝ նըրանց միասին Գըտնի՝ կոտորի, սիրտը հովանա։ 540Մնաց հանդերում։ Եվ ահա մի օր, Քաղվոր կանանց մեջ, մըթան հետ, թաքուն, Շորերը պատռած, տըխուր գըլխակոր Անուշը ձորից եկավ հորանց տուն։ XX― Աղջի՛, Վա՛րդիշաղ, թե հոգիդ սիրես, Մի գարիդ գըցի՛ր, տես ի՞նչ է ասում. Աչքըս խավարի, տեսիլք դառնամ ես,― Տեսիլք եմ տեսել գիշերըս երազում։ Մի մութ ձորի մեջ, մի նեղ ձորի մեջ, Անբախտ Սարոյի ոչխարը կանգնած, 550Լեզու էր առել ու խաղ էր կանչում, Ու խաղ էր կանչում ձեն ձենի տըված․․․ Մի գարիդ գըցի՛ր, թե որդով խընդաս, |
| Էս երազն իսկի ես լավ չեմ փորձել. Ողորմած աստված, քու դուռը բանաս, Քու ոտի հողն ենք― դու էս ըստեղծել․․․ Անբան գառները մութ ձորի միջին Խաղ էին կանչում ու ձենով լալիս, Սարոյի նանն էլ նըրանց առաջին Աղլուխ էր փռել ու պար էր գալիս․․․ 560― Աղջի՛, Մա՛նիշակ, վատ բան էս տեսել, Գարիս էլ, ահա, էնպես դուրս եկավ. Էս չարն, էս բարին․․․ Սարոն է էս էլ․․․ Տե՜ս, ահա, Սարոն սև ճամփեն ընկավ․․․ Աստված խընայի ջահել-ջիվանին, Աստված խընայի իր անբախտ նանին․․․ XXI Ու ման է գալի սարերը ընկած Սարոն փաղցրած եղջերվի նըման, Օրհասն առաջին, գընդակն ետևից, Հանդերը՝ դըժոխք, ընկերը՝ դուշման։ 570Եվ երբ երեկոն, հանդարտիկ ու լուռ Սարերից իջնում, խավարն է պատում, Նըրա բայաթին ողբում է տըխուր, Ընկեր սարերին խոսում, գանգատվում։ ― Բարձըր սարեր, ա՛յ սարեր, Ձեն եմ տալի «վա՛յ», սարե՛ր, Դուք էլ ինձ հետ ձեն տըվեք, Իմ դարդերի թայ սարե՛ր։ Որս եմ՝ բութես ձեզ արած, Ձեր ձորերին, ձեզ արած, 580Կուզեմ կորչեմ անգյուման, Էս աշխարքից բեզարած։ |
Կորչեմ բեզար դատարկուն, Քար-սարեսար դատարկուն, Մեռնեմ պըրծնեմ էս օրից, Բալքի առնեմ դադար-քուն։ Ա՜խ, կըմեռնեմ՝ ամա նա Վա՜յ թե հանկարծ իմանա, Ես ազատվեմ էս ցավից, Աչքը լալով նա մընա։ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ ԵՐԳXXII590Լալիս է Անուշն երեսին ընկած, Կանգնած են շուրջը կանայք հարևան, Ու խոսք չեն գըտնում ասեն անարգված, Տարած, ետ բերած, անբախտ աղջըկան։ Աստված խընայեց՝ կոպիտ ախպերը Հեռու հանդերից դեռ տուն չէր դարձել, Իսկ խոժոռադեմ ալևոր հերը Սկսավ փըրփըրած թըքել, անիծել։ — Դո՛ւրս գընա, կորի՛, ա՛յ լիրբ, անըզգա՛մ, Սև ու սուգ լինի թագ ու պըսակըդ. 600Կորի՜, չերևաս աչքիս մյուս անգամ, Գետինը մըտնի երկար հասակըդ։ Տեսա՛ր, որ նըրան ատում Է Մոսին, Չեն ուզում, տեսար, նըրան հերն ու մերդ․ Դու քա՞նի գըլուխ ունիս քո ուսին, Որ վեր ես կենում փախչում նըրա հետ։ Խըռնված գյուղացիք կըտուրից իջան՝ Մեղմելու կոպիտ բարկությունը հոր, Հայտնըվեց նույնպես գյուղի քահանան, Մի պատկառելի հըսկա ալևոր։ 610— Դո՛ւրս գընացեք, դո՛ւրս, գոչեց տերտերը, |
| Անուշը թողեք ուղիղն ինձ ասի, Թողեք նա հայտնի իր միտքն ու սերը, Նըրանից հետո բանը կըպարզի։ Մի՛ լար, իմ աղջի՛կ, ինձ խոտովանի՛ր, Սիրու՞մ ես նըրան, քու կամքո՞վ փախար․․․ Եթե սիրում ես՝ էլ դարդ մի՛ անիր, Պիտի պըսակեմ ես ձեզ անպատճառ․․․ ― Ի՜նչ են հառաչում․․․ էն ո՞վ էր, մի տե՛ս, Որ դուրսը հանկարծ աղմըկեց էսպես․․․ 620Ո՞վ է ըսպանել․․․ Մոսի՞ն․․․ ո՞ւմ․․․ ո՞ւր․․․ ― Անո՜ւշ, հե՛յ Անո՜ւշ․․․ ջուր հասցրե՜ք, ջո՜ւր․․․ XXIII Ինչպես մի հեղեղ վեր կենար հանկարծ, Երկընքի մըթնած ամպերից իջներ, Ինչպես փոթորիկ սաստիկ սրընթաց, Գյուղից սըլացան մի խումբ կըտրիճներ։ Ցավից տաքացած էլ բան չեն հարցնում, Թըռչում են, ասես ահից հալածված, Ու նըրանց առջև ահռելի բացվում, Թըշշում է ձորը արյունով լըցված։ 630Գյուղը դատարկվեց մի ակնթարթում, Քարափի գըլխին կանգնած անհամբեր, Լո՜ւռ, սըրտատրոփ ականջ են դընում, Նայում են ներքև․․․ ձեն չի գալիս դեռ. Դեբեդն է մենակ անդընդում՝ հուզված՝ Խըլաձայն ողբում սողում դեպի ցած։ XXIV Ու մարդասպանը դուրս եկավ ձորից, Դեմքը այլայլված, քայլվածքը մոլոր. Սարսափ է կաթում արնոտ աչքերից, Եվ կերպարանքը փոխված է բոլոր։ |
| 640Առանց նայելու մարդկանց երեսին, Առանց խոսելու, սևակնած, դաժան, Մոտեցավ սրահին, կախ տըվավ սընին Սև հըրացանը՝ սև օձի նըման։ Պապանձվեց նույնպես ամբոխը մեխված, Ոչ ոք ծըպտալ չի համարձակվում, Մենակ մի հոգի անզուսպ կատաղած՝ Հարա՜յ է կանչում, երեսը պոկում։ Մեռած չոբանի պառավ նանն է նա՝ Ցավից խելագար բառաչում, լալիս. 650Տարաբա՜խտ ծընող, վազում է ահա, Ձորիցն է տըխուր գոռոցը գալիս։ XXV Սըգավոր կանայք նըրա ետևից Հարա՜յ կանչելով ձորը վազեցին, Իրենց կորցրածն էլ հիշելով նորից՝ Դիակի շուրջը կարգով շարվեցին։ Իգիթին վայել սըրտառուչ ողբով Լաց ու կոծ արին ձեն ձենի տըված. Տըղեքն էլ մըթին, լուռ ու գըլխակոր, Մընացին մոտիկ քարերին նըստած։ 660Ողբացին անշունչ դիակի վըրա՝ Անտեր մընացած ոչխարի մասին, Անսիրտ անեծքով հիշեցին նըրա Անճար մընացած խեղճ յարի մասին. Եվ նըրա մասին, որ ընկերները Հանդը գընալիս Սարո կըկանչեն, Որ սարից փախած սոված շըները Կըտերը պիտի ոռնան, կըլանչեն։ Ծանըր չոմբախը, գըլուխը մեխած, Օճորքում դըրած պիտի մըրոտի, 670Երկար խանչալը, պատիցը կախած, Պատենում մընա ու ժանգը պատի․․․ Որ հով սարերի սովորած նանը |
| Էլ սար չի գնալ առանց Սարոյի։ Սև շորեր հագած կընըստի տանը, Անցած օրերը միտը կըբերի։ Եվ ամեն մի խոսք, մի հիշողություն Կըտրատում էին սիրտը ծեր նանի, Եվ աղաչում էր նա մեռած որդուն՝ Մի անգամ խոսի, աչքը բաց անի։ 680― Ընչի՞ չես խոսում, ընչի՞ չես նայում, Իմ օր ու արև, կյանք ու ջան՝ որդի, Դու իմ գերեզմանն ընչի՞ ես խըլում, Թըշնամի՛ որդի, դավաճա՛ն որդի․․․ Բայց չէին բացվում աչքերը փակված, Շուրթերը սառել չորացել էին. Նըրանց արանքից ատամները բաց՝ Սիպտակ շարքերով երևում էին։ Ու նա կատաղած՝ հանդուգն անեծքով Ծառս եղավ դուշման երկընքի դիմաց, 690Եվ հայհոյում էր, և կուրծքը ծեծում, Եվ լալիս էին ձեն ձենի տըված․․․ ― Կարմիր արևից ընկած, Սարո ջա՜ն, Կանանչ տերևից ընկած, Սարո ջա՜ն․․․ Արևս հանգավ, Սարո ջա՜ն, Գիշերս ընկավ, Սարո ջա՜ն․․․ Գիշերը իջավ, թանձրացավ մութը, Եվ նըվազեցին ձեները տըրտում, Հոգնեցի՜ն, հանգա՜ն․․․ Ծերուկ Դեբեդը Սըգում էր մենակ խավար անդընդում։ 700Սըգվոր գետը՝ Ծեր Դեբեդը, Սիրտը քըրքըրած, Ջուրը փըրփըրած, Քարոտ ափին, Լեռ քարափին, Դեռ ծեծում է, Հեծեծում է․․․ |
XXVIԵվ մի քանի ընկեր-տըղեք Ձորում, գետի եզերքին, 710Փոս փորեցին ու սըրտաբեկ Հողին տըվին հովվի դին։ Ծառ ու ծաղիկ՝ սըվսըվալով Բյուր խընկեցին դյուրեկան, Ծեր Դև-բեդն էլ ահեղ ձենով Երգեց վըսեմ շարական։ Ու տըղերքը տըխուր ու լուռ Վերադարձան դեպի տուն, Ձորում թողած մի սև բըլուր, Մի գերեզման անանուն։ ՎԵՑԵՐՈՐԴ ԵՐԳXXVII720Գարունը եկավ, հավքերը եկան, Սարեր ու ձորեր ծաղիկներ հագան. Մի աղջիկ եկավ, մի մենակ քաղվոր, Գետի եզերքին շըրջում էր մոլոր, Շըրջում էր մոլոր, խընդում ու լալիս, Երգեր է ասում ու ման է գալիս։ ― Սիրուն աղջի՛կ, ի՞նչ ես լալիս Էդպես մենակ ու մոլոր, Ի՜նչ ես լալիս ու ման գալիս Էս ձորերում անեմ օր։ 730Թե լալիս ես՝ վարդ ես ուզում՝ Մայիս կըգա, մի քիչ կաց, Թե լալիս ես՝ յարդ ես ուզում, Ա՜խ, նա գընա՜ց, նա գընա՜ց․․․ Արտասվելով, լալով էդպես |
| Ետ չես դարձնի էլ գերիդ, Ինչո՞ւ իզուր հանգցընում ես Ջահել կըրակն աչքերիդ։ Նըրա անբախտ շիրմի վըրա Պաղ ջուր ածա աղբյուրի, 740Դու էլ գընա նոր սեր արա, Էդպես է կարգն աշխարհի։ ― Շնորհակալ եմ, անցվոր ախպե՛ր, Աստված պահե քու յարին. Ճամփիդ վերջում կանգնած է դեռ Անուշ ծիծաղն աչքերին․․․ Ուրախ սըրտով դուք ձեր սերը Վայելեցեք անթառամ, Ինձ արցունք է տըվել տերը, Ես պիտի լամ, պիտի լամ․․․ 750Ու ման է գալիս Երգում ու լալիս։ Երգերը անկապ, երգերը տըխուր, Արցունքի նըման հոսում են իզուր. Բայց լալիս է նա ու երգեր ասում, Ու միշտ էն անմիտ տըրտունջն է խոսում, Թե ինչպես հանկարծ աշխարքը փոխվեց, Ինչպես դատարկվեց կյանքում ամեն բան, Սարերը մընացին որբ ու անչոբան, Թե ի՛նչպես հանկարծ նա գընաց հեռու, 760Էլ չի՜ դառնալու, էլ չի՜ դառնալու․․․ ― Ե՛տ դառ, ե՛տ, իգի՛թ, Ե՛տ դառ, անիրա՛վ, Կարոտած յարիդ Աչքը ջուր դառավ։ Ոչխարդ էն սարով Շուռ տուր, տո՛ւն արի, Փախի՛ր գիշերով Ու թաքուն արի․․․ |
| Ա՜խ էն կանանչ սարի լանջին 770Ո՞վ է քընած էն տըղեն, Վըրեն քաշած սև յափընջին. Կուռը հանած էն տըղեն․․․ Ջա՜ն, իմ յարն է, ջանի՛ն մեռնեմ, Ծաղկի հոտով նա հարբել, Սարի լանջին, հովի միջին Մուշ-մո՜ւշ, անուշ մըրափել։ Վե՛ր կաց, վե՜ր, իգի՛թ, Վե՛ր կաց, անիրա՛վ, Ոչխարըդ բեր կիթ, 780Օրը ճաշ դառավ․․․ Արի՜, ջա՛ն, արի՜, Քու գալուն մեռնեմ, Թուխ չոբան, արի՜, Կարոտըս առնեմ։ Տեսե՛ք, տեսե՛ք, դափ ու զուռնով Ի՞նչ հարսնիք է դուրս գալի, Մարդիկ ուրախ, թոն ու ձյունով Ձի են խաղում, չափ տալի․․․ Աղջի՛, աղջի՛, մըտիկ արեք, 790Էս ի՞նչ տեսիլք ես տեսա. Ո՞վ է տեսել էդպես հարսնիք― Ո՛չ հարս ունեն, ո՛չ փեսա․․․ Բերում են հըրեն, Ամա՜ն, մեր տան դեմ․․․ Վե՛ր դըրեք, վըրեն Հյուսերըս քանդեմ․․․ Ես է՜լ եմ գալիս, Էդ ու՞ր եք տանում․․․ Ինձ էլ թաղեցեք 800Իր գերեզմանում․․․ |
| Ա՜խ, չէ՜, ամա՜ն, ասում են դա Մի դիակ է լո՜ւռ, հոտած, Արյունը չոր դեմքի վըրա. Աչքերն անթա՜րթ, սպիտակած։ Նա սիրուն էր, անուշահոտ, Աչքերը լի ծիծաղով, Նա գալիս է ցողոտ, շաղոտ, Հանաքներով ու խաղով․․․ Արի՜, ջա՛ն իգիթ, 810Արի՜, անիրա՛վ, Կարոտած յարիդ Աչքը ջուր դառավ։ Էլ մի՛ ուշացնի, Ես շատ եմ կացել․․․ Էլ մի՛ լացացնի, Ես շատ եմ լացել․․․ Տե՜ս, կըխռովե՜մ, Լաց կըլեմ ես է՜լ․․․ Չեմ խոսիլ քեզ հե՜տ․․․ 820Չեմ սիրիլ քեզ է՜լ․․․ XXVIII Անլըռելի վըշվըշում է Պըղտոր ջուրը Դեբեդի, Նըրա ափին կանաչում է Մենակ շիրիմն իգիթի։ Նըրա շուրջը հեգ սիրուհին Թընդացնում է ողբ ու լաց, Ձեն է տալիս իր Սարոյին Ու պըտըտվում մոլորված։ Ու հոսում է գիշեր-ցերեկ 830Արցունքն անբախտ աղջըկա, Բայց իր սիրած տըղան երբեք |
| Չըկա՜, չըկա՜ ու չըկա․․․ Վըշվըշում է գետը― վո՜ւշ, վո՜ւշ, Ու հորձանք է տալիս հորդ, Ու կանչում է «Արի՜, Անո՛ւշ, Արի՜, տանեմ յարիդ մոտ․․․» ― Անու՜շ, ա՛յ աղջի՜, Անո՛ւշ, տո՜ւն արի․․․ Կանչում է մերը վերևից, կանչո՜ւմ. Լո՜ւռ են ձորերը, լո՜ւռ են ահռելի, 840Դուշման Դեբեդն է մենակ մըռընչում։ Վուշ-վո՜ւշ, Անո՛ւշ, վուշ-վո՜ւշ, քույրի՛կ, Վո՜ւշ քու սերին, քու յարին․․․ Վուշ-վո՜ւշ, Սարո՛, վուշ-վո՜ւշ, իգի՛թ, Վո՜ւշ քու սիրած սարերին․․․ XXIX Համբարձման գիշեր, էն դյութիչ գիշեր, Կա հըրաշալի, երջանիկ վայրկյան. Բացվում են ոսկի երկընքի դըռներ, Ներքև պապանձվում, լըռում ամեն բան, Ու աստվածային անհաս խորհըրդով 850Լըցվում բովանդակ Նըրա սուրբ գըթով։ Էն վեհ վայրկենին չըքնաղ գիշերի՝ Երկընքի անհո՜ւն, հեռու խորքերից, Անմուրազ մեռած սիրահարների Աստղերը թըռած իրար են գալիս, Գալի՜ս՝ կարոտով մի հեղ համբուրվում Աշխարհքից հեռո՜ւ, լազուր կամարում։ |
Թեմա 3․ Խորհրդային Հայաստանը վերակառուցման տարիներին․
Առաջադրանք․
1․ Ժամանակագրական սանդղակի տեսքով ներկայացրե՛ք 1988թ․ մայիս-1991թ․ մարտ ժամանակահատվածի Արցախյան շարժման գլխավոր իրադարձությունները։
2․ Ընթերցե՛ք «Հռչակագիր Հայաստանի անկախության մասին» պատմական փաստաթուղթը, վերհանե՛ք փաստաթղթի առանցքային դրույթները /բլոգային աշխատանք/․
1. Ժամանակագրական սանդղակի տեսքով ներկայացնել 1988թ․ մայիս-1991թ․ մարտ ժամանակահատվածի Արցախյան շարժման գլխավոր իրադարձությունները
1988 թվականի մայիս
- Մայիսի 13 – Արցախի խորհրդի ընդունած որոշման համաձայն՝ Արցախը խնդրում է միանալու Հայաստանի ԽՍՀ-ին։ Այս որոշումը հանդիսանում է 1988 թվականի Արցախյան շարժման մեկնարկը։ Արցախում տեղի են ունենում զանգվածային ցույցեր և հանրահավաքներ, որոնց ընթացքում մարդիկ արտահայտում են իրենց աջակցությունը Հայաստանի հետ միավորմանը։
- Մայիսի 20-22 – Ստեփանակերտում և Հայաստանի տարբեր քաղաքներում սկսվում են ավելի մեծ ցույցեր՝ ուղղված Ղարաբաղի ինքնորոշման համար։
- Մայիսի 25 – Մոսկվայում տեղի է ունենում համաժողով, որին մասնակցում են Արցախի, Հայաստանի և Ադրբեջանի ներկայացուցիչները։ Այս համաժողովը չի առաջացնում որևէ որոշում, և միայն սրվում են հակամարտությունները։
1988 թվականի փետրվար
- Փետրվար 20 – Արցախի մարզային խորհուրդը որոշում է ընդունում, որով կոչ է անում միացնել Արցախը Հայաստանին՝ որպես ՍՍՀ տարածքի մաս։
- Փետրվար 25-26 – Սումգայիթի ջարդեր՝ Ադրբեջանում, որտեղ հայերի նկատմամբ տեղի են ունենում զանգվածային բռնություններ, սպանություններ ու բռնություն։ Սա մեծ ազդեցություն է ունենում հայ ժողովրդի մոտ՝ իբրև կասկածի ու անվստահության աղբյուր՝ ադրբեջանցիների նկատմամբ։ Սա էլ ավելի է սրում հակամարտությունը և մղում Արցախի հայերին անկախության պահանջներին։
1988-1989 թվականներ
- Ապրիլ-հունիս 1989 – Արցախում տեղի են ունենում շարունակական ցույցեր, մի շարք քաղաքներում ու գյուղերում հայերը պահանջում են ինքնորոշման իրավունքի իրականացում։ Հայկական կողմը սկսում է լայնամասշտաբ շարժում՝ ի պաշտպանություն իրենց իրավունքների։
- 1989 թվականի օգոստոս – Արցախի համաժողովը որոշում է կայացնում՝ պահանջել անկախություն։ Մինչ այդ, կեղծ օրենսդրական սրացման պատճառով, սկսվում է ներքին և արտաքին ճնշման աճը։
1990-1991 թվականներ
- Հունվար, 1990 – Ադրբեջանի իշխանությունները սկսում են ակտիվացնել ռազմական ճնշումները՝ ընդդեմ Ղարաբաղի հայկական բնակչության։ Ստեղծվում են «Գորշ գայլեր» և այլ զեկույցներ՝ մղելով ցեղասպանության վտանգին։
- 1991 թվականի սեպտեմբեր – Արցախում տեղի են ունենում նորից լայնամասշտաբ դիմադրողական պայքարներ Ադրբեջանի և հայկական կողմի միջև՝ անկախության հարցի շուրջ, որի ընթացքում պատժամիջոցները շարունակում են ապացուցել։
1991 թվականի մարտ
- Մարտի 26 – Ադրբեջանի զինված ուժերը ամբողջությամբ շրջափակում են Ստեփանակերտը, և նույն օրերին փշրվում է ռազմական դիմադրություն ,իսկ սկզբի սպառումը։
Խորհրդային Հայաստանը վերակառուցման տարիներին
1980-ականների կեսին Խորհրդային Միությունը լճացման գործընթացի մեջ էր, երբ պետության ղեկավար դարձավ Միխայիլ Գորբոչովը․ 1985 թվականի մարտին վերջինս ընտրվեց Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցության կենտկոմի գլխավոր քարտուղար։ Հաջորդ 5-6 տարիներին Խորհրդային Միության գործունեությունը անխզելիորեն կապված է Գորբաչովի անձի, պատկերացումների և ծավալած աշխատանքների հետ։ Գորբաչովը և իր շրջապատը շատ լավ հասկանում էին, որ Խորհրդային Միությունն արդեն դեպի մայրամուտ է գնում՝ հատկապես հաշվի առնելով տնտեսական խնդիրները։ Այդ պատճառով Գորբաչովը ձեռնամուխ եղավ Խորհրդային Միության տնտեսության և ընդհանրապես ամբողջ հասարակական կյանքի վերակառուցմանը, ինչը պատմագիտության մեջ անվանվում է «Պերեստրոյկա»։
Եթե սկզբնական փուլում այն հիմնականում ուղղված էր գիտատեխնիկական բնագավառում լուրջ առաջընթաց կազմակերպելուն և տնտեսության բնագավառում նվաճումների հասնելուն, հետագայում վերափոխվեց մի քանի փուլերի, այդ թվում՝ քաղաքական, մշակութային, կրոնական ազատությունների, խոսքի և մամուլի ազատության ընդարձակման։ Այս ամենը տեղի էր ունենում նաև Խորհրդային Հայաստանում։
Մեծ առումով՝ խորհրդային վերակառուցման քաղաքականությունը չհանգեցրեց ակնկալվող արդյունքների, այլ ընդհակառակը նպաստեց անկման ուղու վրա գտնվող Խորհրդային Միության ավելի արագ կազմալուծմանը: Հետագա իրադարձությունները վկայեցին նրա մասին, որ խորհրդային քաղաքացին պատրաստ չէր վերափոխումների։ Այսինքն՝ գործադրվող բարեփոխումները պարտադրվում էին վերևից՝ կոմունիստական նոմենկլատուրայի կողմից, որի միջին և ստորին օղակները ևս հակված չէին հավատալու իրենց գործունեության արդյունավետությանը։ Հայաստանն այդ առումով բացառություն չէր։
Վերակառուցման ընթացքում՝
- Ազատություն ստացան ոչ միայն անհատները, այլև գիտնականները։ Հումանիտար գիտությունները, մասնավորապես՝ պատմագիտությունը, զգալի ազատություն ձեռք բերեցին, քանի որ բացվեցին նախկինում փակ կամ գաղտնի համարվող բազմաթիվ արխիվային ֆոնդեր։
- Ազատականացվեց արվեստի և մշակույթի բնագավառը, մասնավորապես՝ երաժշտագիտությունը․ սկսեցին ձայնագրվել և հրապարակվել ազգային-ազատագրական շարժումներին նվիրված երաժշտական համարներ, ավելի մեծ տարածում գտավ ժամանցային կամ «ռաբիզ» երաժշտությունը։
- Սկսեց զարգանալ տնտեսական գործունեությունը, կոոպերատիվ շարժումը. բազմաթիվ անհատներ ձեռնամուխ եղան սեփական բիզնեսների ստեղծմանը, և հետագա տարիներին նրանցից շատերը դառնալու էին ճանաչված գործարարներ արդեն Հայաստանի երրորդ հանրապետությունում:
- Առողջ ապրելակերպի խրախուսման նպատակով սահմանափակվեց ալկոհոլային խմիչքների օգտագործումն ու տարածումը: Նման կարգարվորումներն առաջին հերթին հարվածեցին այն միութենական հանրապետություններին, որոնք հայտնի էին իբրև ոգելից խմիչք արտադրող, ներառյալ` Հայաստանը:
- Առավել սրվեց ազգային հարցը, մասնավորապես` Արցախի հիմնախնդիրը:
«The Verger» by Somerset Maugham (Short Story to Read)
The link of the short story here.
During the project students should:
Read the short story
Find the Armenian equivalents and Make up sentences
Take part of discussion on the topic
Record the short story and make your own audio version
Answer the following questions SOME words.
- Where was St. Peter’s church located?
St. Peter’s church was located in Neville Square. - What was the name of the verger of St Peter’s church?
His name was Albert Edward Foreman. - Who were in the vestry besides the verger and the vicar?
Two churchwardens were present along with the verger and the vicar. - At what age did the verger begin working?
He started working at the age of twelve. - What did the verger want to buy while walking in the street?
He wanted to buy a cigarette. - What was the discovery that astonished the vicar?
The vicar was astonished to discover that the verger was illiterate (he could neither read nor write). - What occupation did the verger take up after resigning from the church?
He started a business selling tobacco and newspapers. - What impression did the verger have about the new vicar?
He found the new vicar more modern and educated but did not fully approve of his ways. - How did the verger treat his gowns?
He kept them carefully and replaced them only when worn out. - What was the verger told by the vicar in the vestry?
The vicar told him that he must either learn to read and write or resign from his position
Անահիտ Օգանովա 