Դասի հղումը։

ՀՀ տարածվելով Հայկական լեռնաշխարհի արևելյան մասում, առանձնանում է հարևան տարածքների նկատմամբ ավելի բարձր դիրքով: Տարածքի ﬕջին բարձրությունը ծովի մակարդակից հասնում է 1800 մ-ի: ՀՀ աﬔնաբարձր կետը Արագածն է: ՀՀ տարածքի 82%-ը զբաղեցնում են լեռները, ﬓացած 18%-ը՝ հարթավայրերը:

ՀՀ տարածքը բաժանվում է չորս լեռնագրական մարզի։

• Հյուսիսային ծալքաբեկորավոր լեռնաշղթաների և ﬕջլեռնային գոգավորությունների
• Հարավային ծալքաբեկորավոր լեռնաշղթաների և ﬕջլեռնային գոգավորթյունների
• Հրաբխային լեռնավահանների և սարավանդների
• Միջինարաքսյան գոգավորության

Որո՞նք են ՀՀ մակերև յթի գլխավոր առանձնահատկ թյ նները: Ի՞նչ լեռնագրական մարզերի է բաժանվ մ ՀՀ-ն

ՀՀ մակերևույթի գլխավոր առանձնահատկություններն այն են, որ Հայաստանը գտնվում է ավելի բարձր դիրքում ի տարբերություն իր հարևան պետությունների։

Ուրվագծային քարտեզի վրա մակագրե՛ք Հյուսիսային և Հարավային
լեռնագրական մարզերի նշանավոր լեռնաշղթաների գագաթների անունները:

Որո՞նք են Հյուսիսային և Հարավային լեռնագրական մարզերի նշանավոր ﬕջլեռնային գոգավորությունները:

Հյուսիսային ծալքաբեկորավոր լեռնաշղթաների և միջլեռնային գոգավորությունների մարզը ներառում է Փոքր Կովկասի ծալքաբեկորավոր լեռնային համակարգի լեռնաշղթաներն ու միջլեռնային գոգավորությունները։ Փոքր Կովկասի հյուսիսային լեռնաշղթաները բաղկացած են արտաքին և ներքին շարերից։

Հաﬔմատե՛ք Հյուսիսային և Հարավային ծալքաբեկորավոր լեռնաշղթաները: Ի՞նչ ընդհանրություններ տարբերություններ ունեն դրանք:

Թվարկե՛ք և ուրվագծային քարտեզի վրա ցո՛ւյց տվեք Հյուսիսային և Հարավային լեռնագրական մարզերի գլխավոր լեռնանցքները։

Պուշկինի լեռնանցք, Զաջուռի լեռնանցք, Փափագի լեռնանցք, Սիսիանի լեռնանցք և Ուրատանի լեռնանցք։

Ինչպիսի՞ ռելիեֆի ձևեր են տարածված հրաբխային լեռնավահանների և սարավանդների մարզում:

Ուրվագծային քարտեզի վրա նշե՛ք մարզի հրաբխային խոշոր լեռնավահաններն սարավանդները:

Ուշադիր զննե՛ք ՀՀ ֆիզիկական քարտեզը: Ինչո՞ւ ծալքաբեկորավոր շրջաններում մակերևույթն ավելի ուժեղ է մասնատված, քան հրաբխայինում:

Ի՞նչ գործոններ են ազդել Արարատյան դաշտի մակերևույթի ձևավորման վրա:

Դասի հղումը։

1. Երկրաբանական ո՞ր դարաշրջաններում և ի՞նչ գործոնների ազդեցությամբ ձևավորել մեր հանրապետության ներկայիս մակերևույթը։
2. Ինչո՞վ է բացատրվում մեր տարածքի օգտակար հանածոների բազմազանությունը և մետաղային ու ոչ մետաղային հանքատեսակների հարուստ պաշարների առկայությունը։
3. Թվարկե՜ք օգտակար հանածոների նշանավոր հանքավայրերն ու գլխավոր հանքատեսակները և դրանց օգտագործման բնագավառները։
4. Ուրվագծային քարտեզի վրա նշել հետևյալ օգտակար հանածոները և դրանց տարածման շրջանները․

• Մետաղային հանքատեսակներից․
  • մոլիբդեն
  • ցինկ
  • կապար
  • երկաթ
  • Պղինձ
• Ոչ մետաղական հաքատեսակներից․
  • բազալտ
  • գրանիտ
  • տուֆ
  • պեռլիտ
  • օբսիդիան
  • կրաքար
  • կերակրի աղի պաշարներ
• Նշել նաև հանքային ջրերի աղբյուրները․

Դասի հղումը

1. Ի՞նչ տարածք է գրավում Հայկական լեռնաշխարհը: Որո՞նք են նրա սահմանները:

400 հազ․ կմ2:

1. Որո՞նք են Հայկական լեռնաշխարհի խոշոր գետերը, և ո՞ր ջրային ավազաններին են
   դրանք պատկանում:

Եփրատ գետը, Արաքս գետը, Տիգրիս գետը, Ճորոխ գետը:

1. Ի՞նչ խոշոր լճեր կան Հայկական լեռնաշխարհում, ի՞նչ առանձնահատկություններ
   ունեն դրանք:

Վանա լիճ, Սևանա լիճ, Ուրմիա լիճ:

1. Ինչո՞վ է բացատրվում Հայկական լեռնաշխարհի սեյսմիկ ակտիվությունը, և ի՞նչ
   ավերիչ երկրաշարժեր են գրանցվել այստեղ:

1463թ․ Երզնկայում տեղի ունեցած երկրաշարժը շուրջ 20 հազ․ մարդը մահացավ։

1. Ի՞նչ օգտակար հանածոներով է հարուստ Հայկական լեռնաշխարհը: Ներկայումս

 Հայաստանն կան օգտակար հանածոների բազմազանություն և նրանց շատ տեսակների պաշարների հարստություն։ Հայաստանում դեռևս հայտնաբերված չեն վառելիքային օգտակար հանածոների արդյունաբերական պաշարներ։ Մինչդեռ մետաղային և ոչ մետաղային օգտակար հանածոները ունեն խոշոր գործնական նշանակություն։ Դեռ վաղնջական ժամանակներից շահագործվել են պղնձի, կապարի, արծաթի և ոսկու մի շարք հանքեր, իսկ Ք.ա. II հազարամյակի վերջերից՝ նաև երկաթահանքերը։

1. Քանի՞ «աշխարհներից» էր կազմված Մեծ Հայքը: Պատմական Հայաստանի ո՞ր
   նահանգների տարածքն է ընդգրկում ներկայիս Հայաստանի Հանրապետությունը:

Մեծ Հայքը կազմված էր 15 նահանգներից։ Նրկայումս Հայաստանը ընդգրկում է Այրարատի նահանգը և Սյունիքի։

1. Վերլուծել այն միջազգային իրադարձությունները, որոնց արդյունքում ձևավորվեցին Խորհրդային Հայաստանի սահմանները, և ի՞նչ ժառանգություն ստացավ ներկա անկախ Հայաստանի Հանրապետությունը։

Եթե ՀՀ-ն լուծի խնդիրները, ՏԱԴ-ն կարող է դառնալ ավելի նպաստավոր: օրինակ՝ խաղաղ ճանապարհով լուծի Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ խնդիրները և, երբ Վրաստանը լուծի իր խնդիրները Աբխազիայի հետ։

1. Թվարկել և գնահատել Հայաստանի Հանրապետության տնտեսաաշխարհագարական դիրքի և քաղաքաաշխարհագրական դիրքի մեզ համար նպաստավոր և ոչ նպաստավոր հանկանիշները։ Արդյո՞ք կարելի է ոչ նպաստավոր հատկանիշները դարձնել նպաստավոր։

Հայաստանի քաղաքաաշխարհագրական դիրքի առանձնահատկությունը գտնվում է միջազգային տրանսպորտային ուղիների խաչմերուկում, մեզ մոտով է անցնում Հարավարևելյան Ասիան և Կենտրոնական Ասիան Եվրոպային միացնող ցամաքային ճանապարհը, որը միջնադարում կոչվում էր Մետաքսի ճանապարհ, ելք չունենք օվկիանոսներ ևծովեր, բայց այդ ամենը ունի իր վատ կողմերը, քանի որ չենք կարող օգտվել ծովերի բնական հարստություններից։

1. Վերլուծել ներկա իրավիճակում ՀՀ-ի տնտեսաաշխարհագրական դիրքը։

Մեր ՏԱԴ-ը այս պահին գտնվում է ոչ լավ վիճակում և այս ամենից դուրս գալու համար պետք առաջին հերթին լուծել խնդիրները Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ։

1. Ուրվագծային քարտեզի վրա առանձնացնել ՀՀ-ի և Արցախի Հանրապետության ներկա սահմանները։

Տվեք օքսիդների խիստ սահմանումը: Ինչով են տարբերվում օքսիդները պերօքսիդներից:

Մոլեկուլում թթվածնի ատոմ պարունակող երկտարր այն միացությունները, որոնցում թթվածնի ատոմներն անմիջականորեն միացած են մեկ այլ տարրի ատոմների հետ, իսկ միմյանց հետ միացած չեն, անվանվում են օքսիդներ։ Գոյություն ունեն նաև պերօքսիդներ, որոնցում թթվածնի օքսիդացման աստիճանը -2-ից մեծ է։ Այդ նյութերը ջրածնի պերօքսիդի H2O2, աղերն են՝ առավել ակտիվ մետաղների ու թթվածնի միացությունն2.

2.Ստորև թվարկված օքսիդներից որոնք են սենյակային ջերմաստիճանում գազային վիճակում։

բ)ածխածնի(IV) օքսիդ։

3.Հետևյակ օքսիդները խմբավորեք ըստ ձեզ հայտնի դասակարգման ու տվեք դրանց անվանումները։

Հիմնային օքսիդներ – Cao, BaO, K2O, BaO

Թթվային օքսիդներ – SO2, N2O5, SO3, Mn2O7

Երկդիմի օքսիդներ – ZnO, Al2O3Անտարբեր օքսիդներ – N2O։

4.խմբավորեք ըստ ձեզ հայտնի դասակարգման ու տվեք դրանց անվանումները։

Li+02—>Li02

Ba+02—>Ba0

P+02—>P02

Al + Cr2O3 → Al2O3 + Cr

Na2O + HCl → NaCl + H2O

BaO + H2SO4 → BaSO4 + H2

Na2SO3 + HCl → NaCl + H2SO3

CrO + O2 → Cr + CO2

Անհատական-հետազոտական  աշխատանքներ:

Թունավոր  նյութերը  օդում:

Ներկայումս (2006) հայտնի է կենսոլորտն աղտոտող մոտ 20 հզ. նյութ։Մթնոլորտն աղտոտող հիմնական նյութերից է ածխածնի մոնօքսիդը՝ շմոլ գազը (CO), որը մթնոլորտի բաղադրության մեջ չնչին է և չի վնասում մարդու առողջությանը, իսկ քանակի կտրուկ ավելացման գլխավոր պատճառը նավթի, գազի, քարածխի, կենցաղային և արդյունաբերական թափոնների ու փայտի թերի այրումն է։

Բնական աղտոտում

Մթնոլորտային օդի բնական աղտոտման պատճառ են բնական գործընթացները՝ հրաբխային ժայթքումները; լեռնային ապարների հողմահարումը, քամու առաջացրած հողերի էրոզիան, բույսերի «զանգվածային ծաղկումը», անտառային և տափաստանային հրդեհների ծուխը։

Մարդածին աղտոսում

Մարդածին աղտոտումը կապված է մարդու գործունեության ընթացքում տարբեր աղտոտիչ նյութերի արտանետման հետ։ Մթնոլորտային օդի մարդածին աղտոտումն իր ծավալներով բազմաթիվ անգամ գերազանցում է բնական աղտոտմանը։

Տարածաշրջանային

Տարածաշրջանային աղտոտումն ընդգրկում է խոշոր տարածքներ։

խոշորամասշտաբ կամ համամոլորակային աղտոտում

Խոշորամասշտաբ կամ համամոլորակային աղտոտումները կապված է մթնոլորտի վիճակի ընդհանուր փոփոխության հետ։