Պետության առաջացման հնագույն տեսություններից մեկը աստվածաբանականն է։ Այս տեսության հետևորդները գտնում էին, որ պետությունը գոյություն ունի աստվածային կամքի ուժով, հետևաբար յուրաքանչյուր ոք պարտավոր է հաշտվել այդ կամքի հետ, ենթարկվել նրան ամեն ինչում։
Պետության առաջացման նահապետական տեսությունը լայնորեն տարածված էր անտիկ աշխարհում և իր երկրորդ շնչառությունը ստացավ միջնադարում՝ հասնելով մինչև մեր օրերը։ Ըստ այս տեսության՝ մարդիկ՝ որպես հասարակական էակներ, ձգտում են միավորման, որի հետևանքով կազմավորվում է նահապետական ընտանիքը։ Այդ ընտանիքի անդամների քանակի աճը հանգեցնում է պետության առաջացմանը։ Հետևաբար պետական իշխանությունը հայրական, նահապետական իշխանության շարունակությունն ու զարգացումն է։ Հայ իրականության մեջ այս տեսության յուրօրինակ տարբերակը Հայկի և Բելի մասին առասպելն է։
Բռնության (նվաճումների) տեսությունը ծագել է 19-րդ դարի վերջին։ Հենվելով հայտնի պատմական փաստերի վրա, դրա կողմնակիցները գտնում են, որ պետության առաջացման պատճառը պատերազմներն ու նվաճումներն են։ Ըստ այդ տեսության դասակարգերը և պետությունը ծագել են միաժամանակ։ Նվաճման հետևանքով հաղթող ցեղն իրեն է ենթարկել պարտվող ցեղին՝ յուրացնելով նրա հողերը և ստիպելով աշխատել իր համար, վճարել հարկեր։ Այդ նվաճման տրամաբանական հետևանքը, ըստ այս տեսության, հաղթող ցեղի կողմից հարկադրանքի ապարատի, այսինքն պետության ստեղծումն է։
Պետության առաջացման մարքսիստական տեսությունը պետության ծագումը կապում է ընտանիքի, մասնավոր սեփականության, դասակարգերի ու դասակարգային պայքարի ի հայտ գալու հետ, որոնց տրամաբանական և իրական հետևանքը պետության առաջացումն է՝ որպես մի գործիք սեփականատեր դասակարգի ձեռքին հակառակորդ դասակարգին շահագործելու և ճնշելու համար։
Համաձայն ազատական-իրավաբանական տեսության՝ իրավունքն ու պետությունը ծագում, գործում, զարգանում են և մինչև օրս գոյություն ունեն որպես սոցիալական կյանքում մարդկանց ազատության կեցության ճանաչման, արտահայտման և իրականացման, իր էության միասնական եղանակի, կարգի ու ձևի փոխկապակցված տարրեր։
Պետության ձևը, ըստ պետության և իրավունքի տեսության՝ գործնականում քաղաքական նշանակություն ունեցող կառուցվածքային տարր է, պետության ներքին կառուցվածքի որոշակի մոդել, որը ներառում է պետական իշխանության մարմինների կազմակերպման ձևը, տարածքի կառուցվածքային առանձնահատկությունները և իշխանության իրականացման մեթոդները։ Այդ իմաստներով բնորոշվում է պետության կառավարման ձևը, պետության կառուցվածքի ձևը և պետաիրավական ռեժիմը։
Պետության ձևի բաղադրատարրերն են՝
Պետական կառավարման ձև՝ գերագույն պետական իշխանության կազմակերպման եղանակը, որը ներառում է պետական մարմինների ձևավորման կարգը, դրանց փոխկապակցվածությունը, ինչպես նաև պետական մարմինների ձևավորման գործընթացին տվյալ երկրի բնակչության մասնակցությունը։ Ըստ կառավարման ձևերի՝ պետությունները լինում են հանրապետություններ և միապետություններ՝ իրենց առանձին ենթատեսակներով։
Պետության կառուցվածքի ձև՝ գերագույն պետական իշխանության կազմակերպման եղանակը, որը ներառում է պետական իշխանության լիազորությունների շրջանակներում գտնվող տարածքի բաժանման կազմակերպումը, պետության ներքին տրոհումը, պետության և նրա բաղկացուցիչ մասերի միջև փոխհարաբերությունների կողմնորոշիչ բնույթը։
Պետաիրավական ռեժիմ՝ պետական իշխանության իրականացման միջոցների, մեթոդների և եղանակների համակցությունը։ Ըստ վարչաձևի՝ պետությունները լինում են ժողովրդավարական և հակաժողովրդավարական՝ սնուցված ավտորիտար (ամբողջատիրական) բնությամբ։
Պետության կազմավորման ձևի վրա ազդում են հետևյալ գործոնները, որոնք դասակարգվում են ըստ օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ բնույթի։ Դրանք են՝
- պետության պատական տիպը,
- ֆինանսատնտեսական բնույթ՝ ժամանակակից հասարակության պայմաններում այն ծառայում է որպես տնտեսական հիմք՝ խարսխված արդի տնտեսական մոդելների վրա։ Ըստ բնույթի՝ տնտեսությունը կարող է լինել կենտրոնացված, պլանային, ապակենտրոնացված և այլն,
- հասարակության զարգացվածության մակարդակը,
- հասարակության շրջանում դասակարգային հարաբերակցությունը,
- պատմական, էթնիկական, ազգային մշակույթի գծեր և ավանդույթներ
Ամեն պետություն իր գոյությունը պահպանելու և հասարակական կյանքը կազմակերպելու համար ստեղծում է կառավարման հատուկ համակարգ, որը կոչվում է պետական կառուցվածք: Տարբերում են պետական կառավարման երկու ձև՝ հանրապետական և միապետական:
Հանրապետական կառավարման ձև ընտրած պետությունները կոչվում են հանրապետություններ: Կառավարման հանրապետական ձևն ավելի ժողովրդավարական է: Կառավարման այս ձևն ամենատարածվածն է: Աշխարհում կան շուրջ 140 հանրապետություններ: Գոյություն ունի հանրապետության երկու տեսակ՝ նախագահական և խորհրդարանական: Նախագահական հանրապետությունում նախագահն ուղղակիորեն ընտրվում է ժողովրդի կողմից՝ պարբերաբար կատարվող համընդհանուր ընտրությունների միջոցով: Նախագահը հաշվետու չէ խորհրդարանին և նրա հետ գործում է զուգահեռ: Նա է կազմում կառավարություն, նշանակում ու ազատում վարչապետին ու նախարարներին: Խորհրդարանական հանրապետությունում նախագահն ընտրվում է խորհրդարանի կողմից, որին և հաշվետու է: Կառավարման այս ձևում նախագահի իրավունքներն ավելի սահմանափակ են, նա պակաս անկախ է իր գործողությունների ու վճիռներ կայացնելու մեջ: Դրան հակառակ՝ ավելի լայն են խորհրդարանի իրավունքները: Խորհրդարանն է ընտրում կառավարության ղեկավարներին: Պետության և կառավարության ղեկավարները ենթարկվում են խորհրդարանին:
Պետական կառավարման մյուս տիպը միապետությունն է: Ներկայումս աշխարհում հաշվվում է մոտ 30 միապետություն: Միապետի պաշտոնը ցմահ է և փոխանցվում է ժառանգաբար: Միապետությունները լինում են բացարձակ և սահմանադրական: Բացարձակ միապետությունում կառավարության և իշխանության մարմինները պատասխանատու են միայն միապետի առաջ: Խորհրդարանը մի շարք դեպքերում ընդհանրապես բացակայում է կամ էլ համարվում է խորհրդակցական մարմին: Սահմանադրական միապետությունների մասին ընդունված է ասել, որ միապետը «թագավորում է, բայց չի կառավարում»: Սահմանադրական միապետությունում օրենսդրական իշխանությունը պատկանում է ընտրովի խորհրդարանին, իսկ գործադիրը՝ կառավարությանը:
Անահիտ Օգանովա 