Մի գիտնական, որ ապրում էր աշխարհի խնդիրներով մտահոգ, վճռել էր գտնել ուղիներ դրանք նվազեցնելու համար: Օրեր էր անցկացնում իր լաբորատորիայում` փնտրելով իրեն հուզող հարցերի պատասխանները: Մի օր յոթամյա որդին ներխուժեց նրա սրբավայրը և որոշեց օգնել հորն աշխատել: Գիտնականը նյարդայնացած, որ իրեն ընդհատել են, խնդրեց տղային ուրիշ տեղ խաղալ: Տեսնելով, որ անհնար է նրան դուրս հրավիրել, հայրը մտածեց մի բանով շեղել որդու ուշադրությունը: Պատահաբար գտավ մի ամսագիր` աշխարհի քարտեզի պատկերով. այն է, ինչ անհրաժեշտ էր: Մկրատով կտրտեց քարտեզը տարբեր մասերի և կպչուն ժապավենի հետ միասին հանձնեց որդուն` ասելով. – Քանի որ սիրում ես գլուխկոտրուկներ, քեզ կտամ աշխարհը բոլորովին կոտրված, որ այն նորոգես առանց որևէ մեկի օգնության: Հաշվարկեց, որ փոքրիկից կպահանջվի տասը օր` քարտեզն ի մի բերելու համար, սակայն այդպես չեղավ: Մի քանի ժամ անց նա լսեց երեխայի ձայնը, որ հանգիստ կանչում էր. – Հայրի՜կ, հայրի՜կ, ամեն ինչ արեցի, ավարտեցի: Սկզբում հայրը չհավատաց: Մտածեց, որ անհնար է նրա տարիքում վերստանալ ամբողջական մի քարտեզ, որը նախկինում երբեք չի տեսել: Կասկածամիտ, հայացքը բարձրացրեց գրառումներից այն վստահությամբ, որ կտեսնի երեխայի տարիքին համապատասխան աշխատանք. քարտեզն ավարտուն էր: Բոլոր կտորները տեղադրված էին իրենց համապատասխան տեղերում: Ինչպե՞ս էր հնարավոր: Ինչպե՞ս էր երեխան կարողացել: Զարմանքով հարցրեց որդուն. – Որդյա՛կս, դու չգիտեիր ինչպիսի՞ն է աշխարհը, ինչպե՞ս ես արել: – Հայրի՛կ, պատասխանեց որդին,- Ես չգիտեի, թե ինչպիսին է աշխարհը, բայց երբ դու հանեցիր ամսագրից քարտեզը, այն կտրտելու համար, տեսա, որ մյուս կողմում մարդ է պատկերված: Այնպես որ, շրջեցի կտորներն ու սկսեցի «հավաքել» այդ մարդուն, որ, այո´, գիտեի թե ինչպիսին էր: – Երբ ես վերականգնեցի մարդուն, շրջեցի թուղթը և տեսա, որ վերականգնել եմ աշխարհը:
Առաջադրանքներ
Ա․ Առանձնացրե՛ք այն միտքը, որը Ձեր կարծիքով իր մեջ ներառում է ստեղծագործության հիմնական գաղափարը։ Հիմնավորե՛ք Ձեր ընտրությունը։
Բ․Ընտրե՛ք ճիշտ պատասխանը․ստեղծագործության գաղափարը հետևյալլն է․
աշխարհը նման է թղթին․այն կարելի է մասերի բաժանել
քարտեզն ու մարդը նման են իրար․ երկուսին էլ կարելի է ,,պատառոտել,,
քանի՞ միլիոն օրգանական նյութ է հայտնի մարդկությանը
Այժմ հայտնի է ավելի քան 30 միլիոնից ավելի նյութ: Այդ թվին ավելանում է տարեկան մեկ միլիոնով:
որո՞նք են օրգանական նյութերի բազմաթվության պատճառները
Օրգանական միացությունների հիմքը ածխածնի ատոմների շղթան է, որը տեսականորեն կարող է անսահման երկար լինել։
Այս շղթան կարող է ունենալ այլ կառուցվածք (գծային, ճյուղավորված, ցիկլային)։
Ածխածնի ատոմների միջև կարող են լինել տարբեր կապեր՝ պարզ, կրկնակի, եռակի։ Արդյունքում, իզոմերիզմն առաջանում է, երբ միևնույն բաղադրության նյութը գոյություն ունի բազմաթիվ իզոմերների տեսքով, որոնք ունեն տարբեր կառուցվածք, բայց տարբեր հատկություններ։
ինչպիսի՞ քիմիական կապ է առկա օրգանական նյութերի մոլեկուլներում Կովալենտային, իոնային և մետաղական։Եթե կովալենտային կապն առաջանում է նույն տարրի երկու ատոմների միջև, ապա այն կոչվում է ոչ բևեռային կովալենտային կապ:
Այն քիմիական կապը, որն առաջանում է իոնների միջև գործող էլեկտրաստատիկական փոխազդեցության շնորհիվ անվանվում է իոնային:
Կենսական տարրեր են կոչվում այն տարրերը, որոնք առաջացնում են բարդ օրգանական նյութեր, որոնք էլ ապահովում են օրգանիզմների կենսագործունեությունը:
ի՞նչ նյութեր են պարունակվում մարդու կողմից ընդունած սննդամթերքը (անօրգանական և օրգանական), բերեք օրինակներ
Այսպիսով, մեր սնունդը պարունակում է ածխաջրեր, ճարպեր, սպիտակուցներ, հանքային աղեր և ջուր։ Այս բոլոր նյութերն անհրաժեշտ են մեր սնուցման համար։
ի՞նչ է ֆոտոսինթեզը՝ լուսասինթեզը, ինչպիսի՞ նյութեր են ստացվում բույսերում լուսասինթեզի հետրանքով (անօրգանական և օրգանական)
ֆոտոսինթեզը կամ լուսասինթեզը ածխաթթու գազից և ջրից` լույսի ազդեցության տակ օրգանական նյութերի առաջացումն է:
որո՞նք են ածխաջրածինների բնական աղբյուրներըՆավթը, բնական գազը, ածուխը և թերթաքարը։
ինչու՞ է նավթը համարվում <<սև ոսկի>>
Նավթը կարևոր հանքանյութ է։ Այն նստվածքային ծագում ունի և արդյունահանվում է ամբողջ աշխարհում։ Դրա վրա՝ բառիս բուն իմաստով ապահովում է ողջ համաշխարհային տնտեսությունը։
Նավթը տարբեր ածխաջրածինների հեղուկ բնական խառնուրդ է՝ փոքր քանակությամբ այլ օրգանական միացությունների հետ։ Արժեքավոր հանքանյութ, որը հաճախ հանդիպում է գազային ածխաջրածինների հետ միասին. յուղոտ, դյուրավառ հեղուկ՝ բնորոշ հոտով, սովորաբար Բրաուն կանաչավուն կամ այլ երանգով, երբեմն՝ գրեթե սև, շատ հազվադեպ՝ անգույն։ Դա հանածո վառելիք է կոչվում է նաև «սև ոսկի»քանի որ առանց դրա ոչ ոք չի կարող գոյություն ունենալ:
ինչպիսի՞ նյութեր են պոլիմերները, օրինակներ:
Պոլիմերները մեծ մոլեկուլային զանգված ունեցող քիմիական միացություններ են՝ մակրոմոլեկուլներ, որոնք բաղկացած են բազմաթիվ անգամ կրկնվող ատոմական խմբերից՝ մոնոմերային օղակներից:
Однажды, охотясь в густом лесу, король Генрих напал на след прекрасной горной козы и, приследуя ее, отстал от своей охотничьей свиты на большое растояние.
Раздраженные запахом зверя, его собаки так увлеклись погоней, что …скоре не стало слышно даже их лая. Между тем незаметно згущался вечер, и наступилв ночь. Тут король понял, что заблудился. И дали доносились призывные звуки охотничьих рогов, но чем ближе, как казалось королю, он шел к ним, тем слабее звучали рога. С досадой в вспомнил Генрих о том, как …бивчивы и капризны громкие звуки в горных лесах и какой предательский пересмешник — горное эхо. Но было уже поздно. Предстояло переночевать в лесу.
Домашнее задание
1.Вставьте пропущенные буквы, распределяя слова по столбикам (пре-, при-)
Предорожный, преоткрыть, преодолеть припятствие, превозмочь боль, присесть на скамью, приглушить, приморский, пренебрегать, превращение, преследование, пр_зирать труса, пр_брежный, пр_ображение, пр_ступить к делу, пр_остановить, пр_восходный, пр_образование, пр_града, пр_ручить, , пр_строить, , знаки пр_пинания, пр_забавный котенок. Пр_бывать в неведении – пр_бывать по расписанию; старинное пр_дание – пр_дание силы; пр_данный патриот – пр_данный врагами – пр_данный командованию; пр_емник традиций – пр_емник «Турист-2» – пр_емственность поколений – пр_емлемый вариант; пр_зрение к смерти – пр_зрение сироты – пр_зор; пр_зирать угрозы – пр_зирать детей, потерявших родителей; пр_ображенный – пр_обретенный; пр_творить в жизнь – пр_творить дверь; пр_ткнуться о камень – пр_ткнуться в уголок; пр_увеличивать – пр_уменьшать значение открытия, пр_уменьшать расходы ради экономии; пр_ходящий момент – пр_ходящий медработник; пр_дел в храме – пр_дел всему; пр_клонить ветви – пр_клонить колена; пр_падать к земле – пр_подать урок; пр_скорбный факт – пр_светлый образ.
Придорожный, приоткрыть, преодолеть препятствие, превозмочь боль, присесть на скамью, приглушить, приморский, пресытиться, пренебрегать, превращение, преследование, признаться, презирать труса, прибрежный, преображение, приступить к делу, приостановить, превосходный, преобразование, преграда, приручить, , пристроить, , знаки препинания, презабавный котенок. Пребывать в неведении – прибывать по расписанию; старинное предание – придание силы; преданный патриот – преданный врагами – преданный командованию; преемник традиций – приемник «Турист-2» – преемственность поколений – приемлемый вариант; презрение к смерти – призрение сироты – призор; презирать угрозы – призирать детей, потерявших родителей; преображенный – приобретенный; претворить в жизнь – притворить дверь; преткнуться о камень – приткнуться в уголок; преувеличивать – преуменьшать значение открытия, приуменьшать расходы ради экономии; преходящий момент – приходящий медработник; придел в храме – предел всему; приклонить ветви – преклонить колена; припадать к земле – преподать урок; прискорбный факт – пресветлый образ.
2.Вставьте буквы.
Русский человек пр…даёт особое значение слову «семья». Пр…дать семью означает пр…дать самого себя. И подобное пр…дательство не прощается ни людьми, ни Богом. Если русские гости обещают пр…быть минут через пять, то иностранцы ближайшие полчаса-час пр…бывают в недоумении: где же их носит. Пр…ступая к работе, не пр…ступайте закон!
Русский человек придает особое значение слову “семья”.Предать семью означает предать самого себя.И подобное придательствоне прощается ни людьми,не Богом.Если русские гости обещают прибыть минут через пять,то иностранцы ближайшие полчаса-час прибывают в недоумении:где же их носит.Приступая к работе,не приступайте закон!
Հայ Արշակունիների թագավորության շրջանում պետական կարգը շարունակում է մնալ միապետական։ Պատերազմ հայտարարելու, հաշտություն կնքելու, արտաքին գործերը վարելու իրավունքը պատկանում էր թագավորին։ Թագավորը գործակալությունների ղեկավարների՝ գործակալների միջոցով կառավարում էր երկիրը։
Հազարապետը ղեկավարում էր տնտեսական-հարկային գործը։ Այս պաշտոնը Արշակունիների օրոք վարում էին Գնունիները և Ամատունիները։
Սպարապետը զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարն էր։ Այս պաշտոնը հիմնականում զբաղեցնում էին Մամիկոնյանները։
Մեծ դատավորի պաշտոնը միջնադարում պատկանում էր հայոց կաթողիկոսին։
Մայրաքաղաքը կառավարող քաղաքագլուխը Արտաշատի շահապան էր։ Այս պաշտոնը թագավորը հանձնում էր պալատական ավագանու ներկայացուցիչերից մեկն էր։
Սենեկապետը՝ թագավորին անձնական քարտուղարն էր։
Հայ նախարարների զբաղեցրած պաշտոնական դիրքն արքունիքում ու զորքի թվաքանակը գրանցվում էր Գահանամակով և Զորանամակով։
Հայոց կանոնավոր բանակի թվակազմը 100-120 հազար էր։ Այն բաղկացած էր հեծելազորից և հետևակից:
Ավատատիրության հաստատումը: Միջնադարյան հասրակաությունը հայտնի է ավատատիրական անունով։ Հասրակական նոր հարաբերությունների հիմքում ընկած էր հողի մասնավոր սեփականությունը՝ կալվածատիրական հողատիպությունը։
Մեծ Հայքում մինչև 428թ. հողի գերագույն սեփականատերերը թագավորներն էին։ Հնուց եկող սեփականության ձևերից էր համայնական հողատիրությունը։
Համայնական հողերը բաժանված էին հարկեր վճարող մեծ ընտանիքների՝ երդերի միջև։ Գյուղական համայնքները թագավորական գանձարանի հիմնական հարկատուններն էին։ Հարկերի գանձումը կատարվում էր բնամթերքով։
Թագավորից հետո խոշոր հողատերեր էին նախարարները՝ բդեշխները, գործակալները և նախարարական տոհմերի անդամները։
IVդ․ Հայոց թագավորը հողեր էր շնորհում նաև եկեղեցուն։ Միջնադարում առաջացավ նոր հողատիպություն՝ վանքապատական ձևը։
Ավատատիրությունում գոյություն ունի ենթակայության համակարգ՝ աստիճանակարգություն։ Աստիճանակարգի գլուխ էր կանգնած թագավորը։ Հաջորդ խոշոր նախարարներն էին՝ բդեշխները ապա գործակալ նախարարները։ Ինչպես թագավորական, այնպես էլ նախարարական հաջորդ աստիճանը սեպուհներն էին։ Նրանք կազմում էին աստիճանակարգության ստորին աստիճանը։
Վաղ ավատատիրական հասարակությունը բաժանված էր երկու դասի՝ ազատների և անազատների։
Խոշոր ու միջին հողատեր ազնվականությունը՝ նախարարները, եկեղեցական հոգևորականությունը պատկանում էին բարձր՝ ազատների դասին։
Ստորին՝ անազատների դասը կազմում էին քաղաքացիները, առևտրականները, արհեստավորները, շինարարականները։
Քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն
IIIդ․ վերջին Մեծ Հայքի թագավորությունը հայտնվել էր քաղաքական բարդ պայմաններում։ Սրվել հռոմեա-պարսկական հարաբերությունները։
IVդ․ սկզբին քրիստոնեությունը Հայաստանում դարձավ պետական կրոն։
Տրդատ III-ի հրամանով Գրիգոր Պարթևը 13 տարի անց էր կացրել Խոր Վիրապում։ IIIդ․ վերջին Հռոմից Հայաստան էին փախել քրիստոնյա կույսերը։ Տրդատ III-ի որոշմամբ նրանց մահապատժի էին ենթարկել։ Խոր Վիրապից դուրս գալուց հետո Գրիգորը սկսում է քրիստոնեության քարոզչությունը Հայաստանում։
Տրդատ III-ի հրամանով նախարարները, ազատները, հայոց զորքը, գավառապետերը, հավաքվում են Վաղարշապատում և Գրիգոր Լուսավորիչին կարգում են քահանայապետ։ Գրիգորը հայ նախարարների ուղեկցությամբ մեկնում է Կապադովկիա Սուրբ-Մաժակ քաղաքը։ Այնուհետև նա վերադառնում է Հայաստան։ Բագավանում՝ Նպատ լեռան ստորոտում, Տրդատ Մեծը, Աշխեն թագուհին և հայոց զորքը մեծ պատվիրակներով դիմավորում են Գրիգորին։ Լուսաբացին նա արքունիքին, զորքին և ժողովրդին Արածանիի ջրերում մկրտում է։ Այդպես 301թ․ քրիստոնեությունն աշխարհում առաջինը Հայաստանում հռչակվում է պետական կրոն։
3դ․ կեսերին Սասանյան արքա Շապուհ I-ը, հարձակվում է Մեծ Հայքի թագավորության վրա։ Տրդատ II-ը հեռանում է Հռոմեական կայսրությունից։ Հայոց գահին նստում է Խոսրով II-ը։ Պարսից արքան պարտություններ կրելով Խոսրով թագավորից, Հայաստան է ուղարկում Անակ Պարթևին՝ Խոսրովին սպանելու համար։ Անակը ներկայացել էր Խոսրովին, որը նրան իր ընտանիքով բնակեցրել էր Արտազ գավառում։ Հայաստան գնալուց և որդու՝ Գրիգորի ծնվելուց երեք տարի անց, Անակը սպանում է Խոսրովին։ Անակին իր մերձավորների հետ սպանում են հայ զորականները Երասխ գետի Տափերական կամրջի մոտ։ Անակի որդուն՝ Գրիգորին, դայակները փախցնում են Կապադովկիայի Մաժակ-Կեսարիա քաղաքը։ Խոսրովի որդուն՝ Տրդատին, դայակները, փախցնելով պարսկական հետապնդումներից, տանում են հռոմեական կայսեր արքունիք։
(Տրդատը հաղթում է օլիմպիական խաղերը և Հռոմեական կասրը թագադրում է նրան) Տրդատը վերադառնում է 287թ․ և միառժամանակ թագադրվում է Հայաստանի արևմտյան հատվածում։ Երբ Տրդատը Բարձր Հայքում էր, նրա մոտ ծառայության էր եկել Գրիգոր Պարթևը։ Գրիգորը ցանկանում էր հատուցել իր հոր՝ Անակի կողմից Խոսրով թագավորի սպանության համար։
Գրիգորը թաքցնում էր Տրդատից, որ նա Անակի որդին է և որ ընդունել է քրիստոնեությունը:
Տրդատը Եկեղյաց գավառում՝ Անահիտ աստվածուհուն նվիրված տաճարում, զոհեր մատուցելիս նկատում է, որ Գրիգորը արարողությանը չի մասնակցում։ Իմանալով որ նա քրիստոնյա է ու Անակի որդին, հրամայում է փակել նրան բերդի ստորգետնյա հատվածում Խոր վիրապում։ Գրիգորն այնտեղ մնում է 13 տարի։
Հռոմեացիների հետապնդումներից փախչելով՝ Հռիփսիմյաց կույսերը հասնում են Հայաստան։ Տրդատը տեսնելով Հռիփսիմյաց կույսին սիրահարվում է նրան։ Հռիփսիմեն մերժում է արքայի սերը։ Տրդատը ծանր հիվանդանում է։ Արքայադուստր Խոսրովիդուխտին տեսիլք է երևում, որ Տրդատին կարող է բուժել միայն Գրիգորը։ Տրդատը հրամայում է նրան բանտից ազատ արձակել։ Խոր վիրապից դուրս գալով Գրիգորը բուժում է Տրդատին։
Սրվեց էին պարսկա-հռոմեական հարաբերությունները, որոնք հանգեցրեցին պատերազմի։ 296թ․ պարսից զորքը, Հյուսիսային միջագետքում, Հռոմեական բանակին պարտություն մատնելով, ներխուժում է Հայաստան։ 297թ․ Բասեն գավառի Ոսխա գյուղի մոտ հայ-հռոմեական միացյալ ուժերը ջախջախում են պարսիկներին։ Պարսից արքա Ներսեհը փախուստի է դիմում և հաշտություն խնդրում։
298թ․ Մծբինում կնքվում է հռոմեա-պարսկական 40-ամյա խաղաղության պայմանագիրը։ Մեծ Հայիք թագավորությունը վերականգնում է իր ամբողջականությունը։
Տիգրան մեծին հաջորդեց որդին՝ Արտավազդ 2-ը(Ք․ա․ 55-34թթ․): Նա Արտաշեսյանների արքայատոհմի նշանավոր ներկայացուցիչն է: Ք․ա․ 54թ․ Հռոմն ուղարկեց Կրասոս զորավարին, որի նպատակը Պարթևստանի գրավումն էր։ Քանի որ Հայաստանը Հռոմի պայմանագրով համարվում էր դաշնակից և բարեկամ, Կրասոսը Արտավազդ II-ից պահանջեց օգնական զորք։ Կրասոսի Արևելք գալուց հետո Արտավազդը գնաց նրա հետ բանակցելու և խոստացավ տրամադրել 16 հազարանոց հեծելազոր և 24 հազարանոց հետևակ, ընդհանուր՝ 40 հազարանոց բանակ։ Նա նաև հռոմեական եռապետին առաջարկեց արշավել Հայկական լեռնաշխարհի հարավով, որպեսզի այդպիսով կարողանա ապահովել հայոց սահմանների պաշտպանությունը, սակայն նա մերժում է ստանում։
Ք․ա․ 53թ․ Կրասոսը սկսեց արշավանքը։ Նույն թվականին Խառանի ճակատամարտում Հռոմեական զորքը պարտություն կրեց։ Սպանվեց նաև Կրասոսը։
Մինչ այդ Պրաթևստանի արքա Օրոդես II-ը Կրասոսի դեմ ուղարկել էր իր Սուրեն զորավարին, իսկ ինքը մեկնել էր Հայաստան։ Հայ և պարթև արքաները դաշինք կնքեցին։ Այն ամրապնդվեց արքայազն Բակուրի և Արտավազդ II-ի քրոջ ամուսնությամբ։
Դաշնակից արքաները ներկայացում էին դիտում երբ բերվեց սպանված Կրասոսի գլուխը և նետվեց նրանց առջև ի նշան հաղթանակի։
Ք․ա․ 38թ․ գահ բարձրացավ Օրոդես II-ի որդի Հրահատը։ Նրա գահակալությամբ հայ-պարթևական դաշինքը խզվեց։
Շուտով արևելք արշվաց մեկ այլ հռոմեական զորավար՝ Անտոնիոսը, որը նույնպես ծրագրում էր նվաճել Պարթևստանը։ Նա նախնտրեց արշավել Հայաստանի տարածքով։ Հայոց արքան տրամադրեց օգանական զորք և թույլատրեց արշավել Հայաստանով պարթևների դեմ։
Անտոնիոսը 100 հազարանոց զորքով Ք․ա․ 36 սկսեց ռազմարշավը, սակայն մեծ պարտություն կրեց։ Հռոմեացիները այդ արշավանքի ընթացքում կորցրին 44 հազար զինվոր։ Անտոնիոսի զորքը հետ քաշվեց Հայաստան, որտեղ հայերը ապաստան տվեցին։
Ք․ա․ 34թ․ Անտոնիոսի զորքը անսպասելի ներխուժեցին Հայաստան։ Զոհերից խուսափելու նպատակով արքան գնաց բանակցությունների, սակայն խաբվեց և ձերբակալվեց Եգիպտոսում։
Մեծ Հայքի թագավոր հռչակվեց Արտավազդի որդին՝ Արտաշես II-ը։ Սակայն նա չկարողացավ դիմադրել Հռոմեացիներին։ Նա իր զորքով ապաստան գտավ Պարթևստանում։ Վերջինս, արքան հասկանալով իր սխալը, որոշեց բարեկամանալ Հայաստանի հետ։
Անտոնիոսը Եգիպտոսում պահանջեց, որ Արտավազդ II-ը իր ընտանիքի հետ խոնարհվեն և երկրպագեն Կլեոպատրային։ Սակայն արքան և նրա ընտանիքը արհամարեցին Անտոնիոսի ասածը՝ գերադասելով մահը։
Ք․ա․ 31թ․ Արտավազդ II-ը և նրա թագուհին մահապատժի ենթարկվեցին, իսկ արքայորդիները մնացին պատանդության մեջ և ուղարկվեցին Հռոմ։
Ք․ա․ 71թ․ Պոնտոսի արքա Միհրդատ VI-ը, Հռոմի դեմ մղված հերթական պատերազմում պարտվելով, փախավ Հայաստան։ Նրան հետապնդող հռոմեացի զորավար Լուկուլլոսը չհանդգնեց անցնել սահմանը, այլ պատվիրակներ ուղարկեց՝ պահանջելով հանձնել Հռոմի թշնամուն։
Ք․ա․ 69թ․ գարնանը Լուկուլլոսի գլխավորությամբ գլխավորությամբ մտավ Հայաստանի տարածք։ Հոկտեմբերին հռոմեցիները հաջողության հասան Տիգրանակերտի մոտ մղված ճակատամարտում։ Ք․ա․ 68թ․ հայերը ջախջախեցին հռոմեական բանակը Արածանիի ճակատամարտում և թշնամուն դուրս քշեցին Հայաստանից։
Ք․ա․ 66թ․ Լուկուլլոսի փոխարեն Արևելք եկավ հռոմեացի զորավար Պոմպեոսը։ Նա դաշինք կնքեց Տիգրան Մեծի դեմ Պարթևստանի հետ։ Դաշինքի համաձայն՝ Հռոմը պետք է պատերազմ սկսեր Պոնտոսի դեմ, իսկ Պարթևստանը՝ Հայաստանի։ Հռոմեացիները գրացեցին Պոնտոսը։ Հայաստանում պարթևները պարտվեցին և փախուստի դիմեցին։
Ք․ա․ 66թ․ Արտաշեսում Տիգրան Մեծի ու Պոմպեոսի կողմից ստորագրվեց հայ-հռոմեական հաշտության պայմանագիր։ Հայաստանը օգուտ Հռոմի հրաժարվեց իր նվաճումներից։ Մեծ Հայքը ճանաչվեց <<Հռոմեական ժողովրդի բարեկամ և դաշնակից>> ինչը նշանակում էր ռազմական փոխօգնություն։
Ք․ա․ 69-68թթ․ լուկուլլոսյան պատերազմում Պոմպեոսի հետ բախում չէր ունեցել, իսկ պարթևներին հերթական անգամ պարտություն էր մատնել(Ք․ա․ 66): Պատերազմը շարունակելու դեպքում Հայաստանը կռվելու էր ընդդեմ Հռոմի և Պարթևստանի։
Ք․ա․ 95-70թթ․ ընթացքում Տիգրան Մեծը ստեղծեց հզոր մի աշխարհակալություն։ Նրա տերության սահմանները ձգվում էին Եգիպտոսից ու Միջերկարական ծովից մինչև Հնդկաստան, Կովկասյան լեռներից և Կասպից ծովից մինչև Պարսից ծոց և Հնդկական օվկիանոս։ Տիգրան Մեծի բանակի կազմը հասնում էր 300 հազարի։ Դրա մեջ ընդգրկված էին նաև նվաճված երկրների բանակները։ Բուն հայկական բանակը կազմում էր մոտ 120 հազար։
Ք․ա․ 80–70թթ․ Տիգրան Մեծը վարել է Պարթևստանի հետագա թուլացման և Արևելյան Միջերկրայքում Հռոմի ազդեցության վերացման քաղաքականություն։ Կնքել է հակապարթևական դաշինքներ Պարսից ծոցի Խարակենե արաբական պետության և Միջին Ասիայի սակարաուկների հետ։ Ք․ա․ 78թ․ գրավել է Կապադովկիան:
Ք․ա․ 80թ․ Հայաստանի մայրաքաղաք Արտաշատը հայտնվել էր Տիգրան Մեծի աշխարհակալության հյուսիսում։ Նա հիմնեց նոր մայարքաղաք Տիգրանակերտը(Ք․ա․ 95թ․ թագադրվեց Տիգրան Մեծը)։
Տիգրանակերտը շրջապատված էր 25մ բարձրությամբ 50 պարիսպներով։
Անահիտ Օգանովա 