Թեմա 6․ Խորհրդային Հայաստանի տարածքային հիմնախնդիրները /1921թ․/
ա/ Հայաստանի տարածքային պահանջները։ Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերը
բ/ Լոռու և Ջավախքի խնդիրը
գ/ Նախիջևանի հիմնախնդիրը
դ/ Զանգեզուրի հերոսամարտը։ Գ․ Նժդեհ
ե/ Արցախի հիմնախնդիրը /բանավոր, էջ 52-57

Առաջադրանք.

1. Ի՞նչ քայլեր ձեռնարկեց Խորհրդային Հայաստանը ազգային-տարածքային չլուծված հիմնահարցերը լուծելու համար:

ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմում կայացած խորհրդակցությունը լսեց արտգործժողկոմ Ա. Մռավյանի զեկուցումը հարևան հանրապետությունների հետ սահմանների հաստատման մասին։ Զեկուցողի նախագահությամբ ստեղծվեց հանձնաժողով, որը զբաղվելու էր համապատասխան փաստաթղթերի պատրաստումով։ Տարածքային տարաձայնությունների լուծումն ու կարգավորումը կենտրոնացավ Անդրկովկասի կուսակցական ղեկավար մարմին ՌԿ(բ)Կ Կովկասյան բյուրոյում։ Թիֆլիսում կայացած Ս. Կիրովի հանձնաժողովի նիստում Հայաստանի ներկայացուցիչ Ալ. Բեկզադյանը առաջարկեց հաշվի առնել նաև Խորհրդային Հայաստանի ծանր դրությունը և տարածքային զիջումներ անել. Հայաստանին միացնել Լեռնային Ղարաբաղը և այլն։ Սակայն Վրաստանը և Ադրբեջանը դեմ արտահայտվեցին տարածքային փոփոխություններին։ Նրանց պաշտպանում էր հանձնաժողովի նախագահ Ս. Կիրովը։ Համաձայնություն չկայացավ նաև վրաց ադրբեջանական վիճելի հարցերում։ Հայաստանի ներկայացուցչի առաջարկով հարցը փոխադրվեց ՌԿ(բ)Կ Կովկասյան բյուրո։

2. Ի՞նչ քայլեր ձեռնարկեց 1991թ. անկախ հռչակված Հայաստանի հանրապետությունը այդ ուղղությամբ:

3. Փորձե՛ք վերլուծել Մոսկվայի և Կարսի 1921թ. պայմանագրերը: Ի՞նչ եք կարծում, հնարավո՞ր է այսօր վերաբացել-վերանայել այդ պայմանագրերը:

1921թ. փետրվարի 26-ից մարտի 16-ը Մոսկվայում կայացան ռուս-թուրքական բանակցությունները և ավարտվեցին բարեկամության ու եղբայրության մասին պայմանագրի ստորագրումով։ Հայկական պատվիրակությունը (Ալեքսանդր Բեկզադյան, Սահակ Տեր Գաբրիելյան), որ զրկվել էր բանակցություններին մասնակցելուց, այնուամենայնիվ պատրաստել էր իր առաջարկությունները, այն է՝ Կարսի մարզի, Ալեքսանդրապոլի ու Սուրմալուի գավառի վերադարձը, այսինքն 1914թ. սահմանների վերականգնում։ Կոնֆերանսի կամ բանակցությունների ընթացքում հայկական հողերի որևէ պահանջ չի ներկայացվել թուրքական պատվիրակությանը։ Անդրկովկաս-Թուրքիա կոնֆերանսը կայացավ Կարսում 1921թ. սեպտեմբերի 26-ից մինչև հոկտեմբերի 13-ը՝ Ռուսաստանի ներկայացուցչի մասնակցությամբ։ Հայաստանի պատվիրակության ղեկավարն էր արտգործժողկոմ Ասքանազ Մռավյանը։ Կոնֆերանսում հայկական կողմի պահանջները բնականաբար չէին կարող քննարկվել։ Այնուամենայնիվ, Ա. Մռավյանը և Ռուսաստանի ներկայացուցիչ Յակով Գանեցկին դրեցին միջնադարյան Հայաստանի մայրաքաղաք Անիի ավերակները վերադարձնելու, ինչպես նաև Կողբի աղահանքերը շահագործման վերցնելու հարցը։

4. Վերլուծե՛ք արցախյան հիմնախնդիրը 1921թ. և այսօր /գրավոր-բլոգային աշխատանք/.

Այլ ընթացք ու վախճան ունեցավ Լեռնային Ղարաբաղի ճակատագիրը։ Գարեգին Նժդեհը շարունակում էր պնդել Լեռնային Ղարաբաղի միացման պահանջի վրա՝ որպես իր պայքարը դադարեցնելու պայման։ Հայաստանի կառավարությունը 1921թ. հունիսի 12-ին ընդունեց որոշում և արեց հետևյալ հայտարարությունը. «Ադրբեջանի ԽՍՀ Հեղկոմի հռչակագրի և Հայաստանի ու Ադրբեջանի հանրապետությունների կառավարությունների միջև եղած համաձայնության հիման վրա հայտարարվում է, որ Լեռնային Ղարաբաղն այժմվանից կազմում է Հայկական ԽՍՀ անբաժան մասը»։ Լեռնային Ղարաբաղի արտակարգ կոմիսար նշանակվեց Ասքանազ Մռավյանը։ Սակայն Ադրբեջանն արգելակեց այդ որոշման կատարումը։ Լեռնային Ղարաբաղի հարցը փոխադրվեց Կովկասյան բյուրոյի պլենում, և նրա հուլիսի 4-ի նիստում որոշում ընդունվեց Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանի կազմի մեջ մտցնելու մասին։ Վերջապես ընդունվել էր արդարացի և օրինական որոշում Լեռնային Ղարաբաղի հարցի մասին, որի բնակչության 95 տոկոսը հայեր էին։ Շատ հանգիստ կարող եմ ասել, որ ներկայիս իրավիճակում էլ է նույն խնդիրը։ Կրկին տարածքային խնդիրներ կան և էլի Արցախի համար կռիվ է գնում։ Նաև կարող եմ ասել, որ ոչինչ չի փոխվել ՝ ինչպես առաջ Հայաստանի կարծիքը հաշվի չէին առնում, այնպես էլ հիմա չեն առնում։

Թեմա 8. Հայկական սփյուռքը 1920-45 թթ.
ա/ Հայկական սփյուռքի առաջացումը
բ/ Սփյուռքի հարաբերությունները Խորհրդային Հայաստանի հետ /բանավոր, էջ 72-76, նաև այլ աղբյուրներ/

Հայկական սփյուռքի առաջացումը

Նախ նշեմ մարդկանց արտագաղթը հայրենիքից լինում է հիմնականում մի քանի պատճառներով՝ կրոնական, տնտեսական, ռազմաքաղաքական և այլն։ Զանգվածային արտագաղթը պայմանավորված է ազգային գործոնով։ Այդպիսով 20դ․ սկզբին նմանօրինակ ընթացքը հանգեցրեց Հայկական սփյուռքի առաջացումը։

Հայկական սփյուռքի ձևավորումը

1915 թվականին կատարվեց ցեղասպանություն։ Դրա հետևանքով սպանվեց 1.5 մլն հայ,ովքեր ողջ մնացին արտագաղթեցին օտար երկրներ, կամ փոխեցին իրենց կրոնը։ Մոսկվայի պայմանագրով Թուրքիային անցան Սուրմալույին և Կարսի մարզը գավառները, իսկ Սևրի պայմանագիրը մեծ տերությունները թողեցին օդում կախված։ Հայ գաղթականները հաստատվեցին տարբեր երկրներում և սկիզբ դրվեց Հայկական սփյուռքը։

Սփյուռքի ազգային կուսակցություններ

Կազմակերպությունների կազմում նշանակալի էր հայ առաքելական եկեղեցու դերը։ 7դ․ Երուսաղեմում և 1461թ․ Ստամբուլում հիմնված հայ պատրիաքությունները ենթարկվում էին Մայր Աթոռ Ս․ Էջմիածնի կաթողիկոսությանը։ Սփյուռքում գործում էին հայ կաթոլիկ և ավետարանական եկեղեցիներ։ Կազմակերպություններն էին՝ ՀՀԴ, ՌԱԿ, ՍԴՀԿ և այլն։ Սփյուռքի բոլոր կազմակերպությունների նպատակն էր հարցի արդար լուծումը։

Հարաբերությունները Խորհրդային Հայաստանի և Սփյուռքի միջև

Սփյուռքի կենսունակության գրավականը նրա հարաբերություններն են Հայաստանի հետ։ Խորհրդային Հայաստանի քաղաքականությունը Սփյուռքի հանդեպ բացասաբար ազդեց։ 1921թ․ ստեղծվում է ՀՕԿ, որի նախագահն էր Հովհաննես Թումանյանը։ 1937թ․ լուծարվում է ՀՕԿ-ը։ Միակ սփյուռքահայ կազմակերպությունը որ գործեց Հայաստանում ՀԲԸՄ-ն էր, սակայն նրա գործունեությունը նույնպես ավարտվեց։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ շատ հայեր ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի, Մեծ Բրիտանիայի բանակների շարքերում կռվեցին Գերմանիայի դեմ։ 1944թ․ Նացիստների կողմից գնդակահարված Միսակ Մանուշյանը պատերազմից հետո հռչակվեց Ֆրանսիայի Ազգային հերոս։ Այդ ժամանակ Սփյուռքը հանգանակություններ իրականացրեց հօգուտ հայ ժողովրդի։

Առաջադրանք.
1. Ի՞նչ գիտեք հայոց պատմության մեջ տեղի ունեցած արտագաղթի ու բռնագաղթի մասին: Թվարկե՛ք իրենց հայրենիքից մարդկանց հեռանալու պատճառներ:
2. Ե՞րբ և ի՞նչ դեպքերի հետևանքով առաջացավ Հայկական սփյուռքը

Պատրաստվե՛ք ներկայացնելու․
Թեմա 10․ Խորհրդային Հայաստանի հասարակական-քաղաքական կյանքը /էջ 113-117/

Ազգային-եկեղեցական ժողովը։

Հայկական հարցի վերաբացումը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո։

1945թ․ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդում Մոլոտովը պնդում է, որ Կարսը և Արդահանը անցնեն Խորհրդային Միությանը, բայց ոչինչ չի ստացվում։ 1947թ․Նյու Յորքում Հայկական համաշխարհային կոնգրեսի անունից հուշագիր է ներկայացվում ԱՄՆ-ի կառավարությանը, որպեսզի ՄԱԿ-ի օրակարգ մտցվի հայկական հողային պահանջների հարցը։ Այդ ժամանակ Թուրքիան գտնվում էր մեծ տերությունների հետևում և Խորհրդային Միությունը չէր ցանկանում սրել հարաբերությունները Թուրքիայի հետ։ Եվ այդ հարցը մնում է օդում կախված։ 1965թ․ Սփյուռքի բոլոր համայնքներում նշվեց Մեծ եղեռնի 50-ամյա տարելիցը։ 1987թ․ Եվրոխորհրդարանը կոչ արեց Թուրքիան ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը։

Պատերազմի ընթացքում Ստալինը վերանայեց եկեղեցու նկատմամբ տարվող քաղաքականությունը, քանի որ պատերազմի ընթացքում Հայոց եկեղեցին օգնել է թե՛ հոգեպես, թե՛ ռազմական առումով։ Ստալինը և Գևորգ Չորեքչյանը Մոսկվայում հանդիպում են, և Գևորգ Չորեքչյանը ներկայացնում է հայկական հողերի վերադարձի, սփյուռքահայերի հայրենադարձության հարցերը և խնդրում է թույլատրել ազգային-եկեղեցական ժողով հրավիրել՝ կաթողիկոս ընտրելու համար։ 1945թ․ ժողովին մասնակցում էին ԽՍՀՄ-ի և աշխարհի 15 երկրներից ժամանած 111 պատգամավորներ։ Եվ Գևորգ Չորեքչյանը ընտրվեց Ամենայն հայոց կաթողիկոս։

Անհատի պաշտամունքի դատապարտումը։

1953թ․ մարտի 5-ին մահացավ Ստալինը։ Նրա մահվանից հետո ձերբակալվեց և գնդակահարվեց բռնություններ իրականացնող հիմնական պաշտոնյաներից մեկը՝ Բերիան։ Ստալինից հետո իշխանության համար կռիվ էր գնում և իշխանությունը անցնում է Նիկիտա Խրուշչովին։ Նրա ժամանակ վերանայվեցին շատ մարդկանց գործեր և նրանց ազատ արձակեցին, բռնադատվածներից շատերը արդարացվեցին հետմահու։ Այն ժամանակ աշխուժացավ հանրապետության հասարակական-քաղաքական կյանքը, բայց երկրի տնտեսական վիճակը չփոխվեց։

Թեմա 11․ Վերակառուցման քաղաքականությունը և Արցախյան շարժումը /էջ 119-127/
ա/ Վերակառուցումը և Ղարաբաղյան շարժումը
բ/ Ազատագրական շարժման վերելքը /բանավոր, դասագիրք, նաև այլ աղբյուրներ/․

Առաջադրանք.
1․ 1960-ական թթ. բնութագրվում են որպես ազգային զարթոնքի շրջան։
Ի՞նչ փաստերով կարղ եք հիմնավորել այդ բնութագիրը։ Ի՞նչ կարևոր հարցեր
բարձրացվեցին ազգային կյանքի աշխուժացման ընթացքում։

Ազգային զարթոնքը իր մեծ դերն ունեցավ։ Այդ ժամանակ հայ ժողովուրդը ցանկանում էր, որ իր իրավունքները պահվեն, Թուրքիան ընդունի Հայոց ցեղասպանությունը։ Եվ կառավարությունը նախաձեռնում է ու այդ ժամանակ՝ 1967թ․ բացվում է եղեռնի զոհերին նվիրված հուշակոթողը։ Մեկ տարի անց Սարդարապատի 50-ամյակի առթիվ բացվում է հուշահամալիր։

2․ Ձեր կարծիքով՝ ի՞նչ է այլախոհությունը: Ե՞րբ է սկզբնավորվել այլախոհական շարժումը Հայաստանում:  Նշե՛ք ձեզ հայտնի այլախոհներին: Ըստ ձեզ՝ ո՞վ կարող է
դառնալ այլախոհ:

Այլախոհական շարժումը Հայաստանում սկզբնավորվել է 1962-1963թթ․, որին անվանել են՝ Հայ երիտասարդական միություն։ Հայտնի այլախոհ էր Պ․ Հայրիկյանը։

3․ Ներկայացրե՛ք վերակառուցման քաղաքականության վերափոխումները և հետևանքները 

Я только в главную мысль мою верю. Она именно состоит в том, что люди, по закону природы, разделяются вообще на два разряда: на низший (обыкновенных), то есть, так сказать, на материал, служащий единственно для зарождения себе подобных, и собственно на людей, то есть имеющих дар или талант сказать в среде своей новое слово. Подразделения тут, разумеется, бесконечные, но отличительные черты обоих разрядов довольно резкие: первый разряд, то есть материал, говоря вообще, люди по натуре своей консервативные, чинные, живут в послушании и любят быть послушными. По-моему, они и обязаны быть послушными, потому что это их назначение, и тут решительно нет ничего для них унизительного. Второй разряд, все преступают закон, разрушители или склонны к тому, судя по способностям. Преступления этих людей, разумеется, относительны и многоразличны; большею частью они требуют, в весьма разнообразных заявлениях, разрушения настоящего во имя лучшего. Но если ему надо, для своей идеи, перешагнуть хотя бы и через труп, через кровь, то он внутри себя, по совести, может, по-моему, дать себе разрешение перешагнуть через кровь, – смотря, впрочем, по идее и по размерам ее, – это заметьте. В этом только смысле я и говорю в моей статье об их праве на преступление. (Вы припомните, у нас ведь с юридического вопроса началось). Впрочем, тревожиться много нечего: масса никогда почти не признает за ними этого права, казнит их и вешает (более или менее) и тем, совершенно справедливо, исполняет консервативное свое назначение, с тем, однако ж, что в следующих поколениях эта же масса ставит казненных на пьедестал и им поклоняется (более или менее). Первый разряд всегда – господин настоящего, второй разряд – господин будущего. Первые сохраняют мир и приумножают его численно; вторые двигают мир и ведут его к цели. И те, и другие имеют совершенно одинаковое право существовать. Одним словом, у меня все равносильное право имеют, и – vive la guerre éternelle, – до Нового Иерусалима, разумеется!

Я тоже думаю что человек разделяется на два типа, но я против того чтобы, человек убивал за свою идею, потому что если будешь убивать, люди будут бояться тебя, ненавидеть, сторониться. Нужнo идти честным путем.